Platformá a bánátorlor ti irinji shi stabilitati
ANALIZÂ SHI MONITORING A PROGRAMÂLJEI A GUVERNULUI
TU PROTILI 100 DI DZÂLI
(Executive Summary)
Nica tu prota fazá di constituarea, náulu Guvernu ali Republica Machidunia s-strávási cu mári problemi. Situatsia ti sigurantsá tu statlu a-nostru eara destabilizatá, fondurli di stat guliti, criminalu organizat shi coruptsia crishtea tut mamultu, várá dzatsi njilji di lácrátori ashtipta agiutor sotsial, s-andridzea shtraicuri ghenerali sum presii ca va-s creascá oarfániljea, protesti a ashi dzásilor formatsii “leaondari”, rezervishtsálj a Armatáljei shi a politsiiljei, cum shi multi problemi ligati cu fugatorlji di chirolu di conflictul. Tu idghu chiro, lipsea s-implementeadzá Contractul di Ohárda shi reghistrarea a bánátorlor, lipsea s-ánseamná aranjman cu FMI, cum shi multi alti lucri cu caracter strateghic.
Tu atsel contextu, tsicara ca chirolu di 100 di dzáli easti shcurtu ti loari metri cari va-s priaducá ti aláxeri radicali tu statlu, náulu Guvernu, eara deadi parametri concreti ta-s poatá s-veadá cát di atsea tsi eara taxitá ninti alidzerli, easti realizatá tu praxá, a cu atsea deadi shi bun indicator ti evaluarea a lucurlui a-lui.
1. Prioritetili a bánátorlor shi programa a Guvernului
Naima marea parti di prioritetili a bánátorlor bágati tu Platforma a bánátorlor ti irinji shi stabilitati suntu prioriteti shi a Guvernului, iu ari modusi ti a-lor operatsionalizari. Di ispeti ca Guvernul noari adusá a-lui programá, aestá notá gheneralá refereadzá cátrá expozelu a premierlui, cari ca mandatar lu spusi ninti Parlamentul ali Republica Machidunia.
Prota, s-actsenteadzá ca va-s alumtá ti tinjiseari a Constitutsiiljei shi a nomurlor pi teritoria tutá a statlui, va-s insisteadzá ti implementari completá a obligatsiilor cari inshirá di Contractul di Ohárda, alumtari fárá compromis contra criminalu organizat shi coruptsia, cum shi alumtari contra oarfániljea shi scádeari a numirlui atselor cari suntu fárá lucru.
Uná parti di prioritetili a Platformáljei a bánátorlor ti irinji shi stabilitati – developarea a condutsiriljei localá shi democratia ca egzemplu, nu suntu explitsit spusi ca activitáts a Guvernului, a altá parti – integrarea cu Unia Europeaná shi NATO, suntu bágati mash declarativ.
Di altá parti, factul ca shi dupu tritsearea a protilor 100 di dzáli di constituarea a náului Guvernu, programa ti lucurlu a-lui nu easti adusá, várá turlii spuni ca ti mamulti antribári Guvernul noari strateghii pretsizá.
2. Programa a Guvernului shi táxerli ninti alidzerli
Di ispeti ca Guvernul nica noari andreaptá programá, referentsá unicá ti aljei comparari cu programili a partiilor polititsi di coalitsia pi potesi, easti expozelu a premierlui. Tsicara ca programili a partiilor polititsi cari suntu pi potesi, nu suntu tu sinfunilji, iei tu mamari parti s-reflecteadzá tu expozelu a premierlui, cari lu spusi ninti Parlamentul ali Republica Machidunia.
Programili a partiilor polititsi cari suntu parti di coalitsia pi potesi, suntu compatibili án ligáturá cu activitátsli ti functsionarea a statlui yiuristic, developearea economicá cum shi nástritseari a problemilor sotsiali. Ti atsea, poati s-dzácá ca atsea ti tsi s-alumtá Guvernul tora tu aestu momentu, nu easti multu diferentu di atsea tsi eara táxitá tu chirolu ninti alidzerli.
Ma eara, partnerlji constitutivi a náului Guvernu, ti várá lucri au mindueari diferentá, cándu easti zbor ti atsea cari va-s hibá a-lor prioritet. Uná di atseali easti antribarea ti irinji shi sigurantsá tu statlu – di uná parti, SDSM shi LDP tu programili a-lor actsentu bagá pi turnari a controláljei pi teritoria tutá, a auatsi s-achicáseashti shi alumtari ti functsionari a statlui yiuristic, a di altá parti UDI actsentu bagá pi contsánirea a puterlor ti sigurantsá, cari nu easti reflexii a compozitsiiljei etnicá a bánátorlor.
3. Protili 100 di dzáli
Dupu tuti aesti, poati s-dzácá ca Guvernul naima buni rezultati spusi tu alumtarea contra criminalu organizat shi coruptsia. Dizválearea shi dánásearea a comertsiiljei nilegalá cu oaminj, armá shi narcotitsi, cum shi masánátoasi controli shi revizii a protsesilor di privatizari a-curi rezultat eara diznáu ahurheari a protseslui ti privatizeari, suntu mash ilustratsii ti aestu angajman.
Fárá di altá, aesti activitáts a Guvernului lipseashti s-continueadzá. Auatsi lipseashti s-aibá angátan s-nu adará selectsii a personilor cari va-s lipseascá s-iasá ninti di giuditslji. Protsedura nu lipseashti s-hibá limitatá nitsi cu chiro , s-cljeamá lipseashti s-sanctsioneadzá shi lucri adrati ninti anlu 1998, nitsi dupu pricádeadea etnicá i ca pricádeari a várnui partii politicá atselor cari lipseashti s-hibá giudicats.
Tu protili 100 di dzáli Guvernul tu sfera sotsio-economicá adrá várá lucri cari nu corespondeadzá cu atsea tsi eara proclamatá maninti. Ashitsi ca cum taxea, Guvernul nu andreapsi a-lui Strateghii ti scádeari a oarfániiljei shi njicurari a numirlui atselor cari suntu fárá lucru, nitsi ahurhi s-lucreadzá ti nástritseari a-lushtui problem. Naima buná ilustratsii ti aestu lucru easti ansimnari a aranjmanlui cu FMI shi bágari mamari parti di productili di grupa ti cari s-páltea Taxá ti adaptá valoari 5%, tu grupa ti cari s-pálteashti taxá di 18%. Atsea easti tinjisitá ca atac directu pisti bánátorlji ali Machidunii cu ma apus standard ti bánari, tsi easti contra atsea tsi eara táxitá ninti alidzerli, án ligáturá cu scádearea a oarfániljea.
Tu protili 100 di dzáli di lucurlu a Guvernului, situatsia ti sigurantsá easti cvalificatá ca nistabilá, senzibilá shi relativ stabilá, a activitátsli negativi suntu precvalificati ca activitáts criminali. Ma sh-pi ninga atsea, situatsia ti sigurantsá tu statlu nu easti pi nivel ca cum s-ashtipta. Ia, easti largu di umutea shi vrearea a bánátorlor, sh-pi ninga atsea tsi ari diferentsá cvalitativá anamisea di náulu shi Guvernul di maninti, án ligáturá cu problemili di sigurantsa shi irinji tu statlu anostru.
Cándu s-zburashti ti aprucheari cátrá UE shi NATO, lipseashti s-actsenteadzá ca nu easti zbor ti aprucheari tsi poati s-u realizeadzá i ca s-u declareadzá un membru di cari tsi s-hibá Guvernu. Integrarea cátrá structurili euro-atlantitsi, s-cljeamá lucru shi strateghii tu tuti sferi di bana sotsialá, a ti protsesili ti aproximari a leghislativáljei easti lipsitá ghini s-achicáseascá ashtiptárli europeani.
Armáni, tu chirolu tsi yini, mamultu s-bagá angátan pi protseslu ti detsentralizari, s-cljeama developeari a condutsiriljei localá.
Tu soni, s-ducheashti ca tu tricutili 100 di dzáli Guvernul nu spusi naima buni rezultati án ligáturá cu antribarea ti departizari shi depolitizari a organilor di stat, a auatsi s-cadi shi alumtarea contra nepotizmul. Multi ori nanaparti s-bága calitetili profesionali, shi s-alidzea oaminj cari priced a várnui partii politicá. Gheneral, easti lipsitá parallel, analizá criticá shi constructivá, orientari cátrá plan strateghic, a nu cátrá calculari dzuará, cum shi tinjiseari a lucrilor adrati di gheneratsiili polititsi di maninti, fárá diferentsá cát atsea easti niheamádá.