ANALÝZ VE GÖZETLENMESÝ

Makedonya Cumhuriyeti Meclisi’nin 1 Kasým 2002 tarihli oturumunda, yeni hükûmeti kurmakla görevli sýfatýyla Branko Çýrvenkovski, diðerlerinin arasýnda, þunu ifade etti: “Bununla birlikte, toplumun ve devlet kurumlarýnýn çalýþmalarýnýn nöbetçi vicdaný olmaya devam etmeleri için kamuya, medyaya ve sivil toplum sektorüne çaðrýda bulunuyorum”.

Sivil toplum sektörü bu hodri meydan çaðrýsýný ve sorumluluðu bundan üç ay önce “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu”[1] projesine katýlarak kabul etmiþti. Proje, seçim öncesi programlarýnda siyasî partilerin gösterdikleri öncelikler ve eldeki mevcut kamuoyu yoklamalarýyla vatandaþlarýn tespit edilen önceliklerinin analizi yapýlacak ve kýyaslayacak bir çalýþma toplantýsýyla baþladý. Bu sürecin sonucu olarak, sivil toplum örgütlerinden ve uzman kiþilerden oluþan 33 kiþilik bir grup, “Önceliklere Karþý Öncelikler” belgesini hazýrladý. Ardýndan, 500’den çok vatandaþ bu devlette barýþ ve istikrarýn hangi esaslara dayandýðý yönündeki tutumlarýný Üsküp, Köprülü, Pirlepe, Kýrçova, Ýþtip, Kumanova, Kalkandelen, Manastýr, Ustruga ve Ustrumca’da örgütlenen kamuya açýk toplantýlarda dile getirdiler. Bütün bunlarý, öncelikleri belirttiðimiz, yaklaþýmý önerdiðimiz ve sorumluluðu tespit ettiðimiz “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu” adlý belgede topladýk. Belgeyi seçimlerden önce tüm siyasî partilere gönderdik.

Her þey bu kadarýyla kalmadý, tabiî ki. Davetiye beklemeden, Hükûmet’in vatandaþýn sesine ne kadar kulak verdiði ve vaadlerini ne kadar yerine getirdiðini takip etmeye devam ettik.

Bu belge, istenilen, vaadedilen ve yapýlanlarýn gözlemlerini içermektedir. Ýçinde, “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu” projesine dahil edilen alanlardan bilirkiþilerin yaptýklarý analiz ve gözlemler sistematize edilerek verilmiþtir. Projeye dahil edilen alanlardan bilirkiþiler þunlardý: Hukuk devleti - Necat Elezi, Kýrçova Sulh Mahkemesi yargýçý; Ekonomik durum - Prof. Dr. Þaban Prevala, MC Halk Bankasý müdür yardýmcýsý; Sosyal konular - Prof. Dr. Lüpço Peçiyareski, Pirlepe Ekonomi Fakültesi; Güvenlik durumu - Goyko Eftovski, gazeteci, Kalkandelen; Yerel öz yönetim - Mr. Miroslav Stoyanov, Manastýr; Uluslar arasý konumun geliþtirilmesi - Kalina Milyovska, AB eðitmeni, Üsküp. Malzeme olarak Hükûmet’i kuran siyasî parti programlarý, Baþbakan’ýn Meclis’te yaptýðý program açýklamasý, Hükûmet temsilcilerinin kamuya açýk verdikleri ifadeler ve medyada çýkan günlük haberler kullanýldý.

“Ýlk 100 Gündeki Hükûmet Programý’nýn Analiz Ve Gözetlenmesi” belgesi, Makedonya Cumhuriyeti’ndeki tüm faktörlerin kullanýmýna adanmýþtýr. Bu belgeyle, sivil toplum örgütleri olarak, Makedonya Cumhuriyeti’nde kamu politikalarýnýn yaratýlmasýnda katkýda bulunmak ve bu sürece katýlmak istiyoruz.

Davete gelince, tüm sorumluluðumuzla kabul ediyor, “nöbet” tutmaya devam edeceðimizi bildiriyoruz

Kabul edilen “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vanatdaþ Plâtformu”nda, yeni Hükûmet’in görev süresiyle çakýþtýðý dönem için geçerli þu önemli görevler vurgulanmýþtý:

Hukuk devletinin geliþmesi

Hükûmet programýnýn hukuk devletinin geliþmesine iliþkin bölümünde, “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu”nda yer alan öncelikler de öngörülmüþtür. Dolayýsýyla, Hükûmet programýnda, diðerlerinin arasýnda, þu ifadelere de yer verilmiþtir:

- Makedonya Cumhuriyeti genelinde Anayasa ve yasalarýn tutarlý ve tamamen uygulanmasý;

- organize suç ve rüþvetin ortadan kaldýrýlmasýna karþý amansýz mücadele.

Dahasý, bu programda, baðýmsýz yargý sisteminin güçlenmesi ve insan haklarýnýn geliþtirilmesiyle, devlet kurumlarýna karþý güvende ýsrar edilmektedir.

Ekonomik kalkýnma

Devletin ekonomik kalkýnmasý ve vatandaþlarýn refahýyla iliþkin görevler grubunda, Makedonya Cumhuriyeti’nin ekonomik kalkýnmasýný saðlamak ve vatandaþlarýnýn refahý için þu noktalarýn önemine iþaret edildi:

Dahasý, bütçe paralarýnýn öngörüldükleri þeyler için ve þeffaf bir þekilde daðýtýlmasý ve harcanmasý istenmiþtir. Bu arada, bütçe paralarýnýn harcanmasýnda kalkýnma unsurunu da unutmamak gerekir.

Özel sektör iþlerin ve tarýmcýlýðýn geliþtirilmesi için koþullarýn saðlanmasý, iþçi sayýsýnýn arttýrýlmasý ve vatandaþlarýn yaþam kalitesinin iyileþmesi için gelecekte katký olarak deðerlendirilmiþtir. Bu yönde, küçük ve orta iþletmeli þirketlerin kurulmasý sürecinin kolaylaþtýrýlmasý, vergilerin azaltýlmasý, yerli ve yabancý yatýrýmcýlar için ayrýcalýklarýn tanýnmasý ve uygun kredilerin saðlanmasý gereði ortaya atýlýyor.

Tabiî ki, Program’la gelen belgelerde þu gibi görevler de öngörülmüþtür: daha büyük ekonomik kalkýnma endeksi, yatýrýmlar, bankacýlýk sektöründe reformlar, malî siyasette deðiþmeler, þirketlerin özelleþtirilmesi sürecinin tamamlanmasý, döviz siyasetinde deðiþmeler, sanayinin kalkýnmasýna devam, vb.

Sosyal siyaset

“Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu” projesi dahilinde hazýrlanan “Önceliklere Karþý Öncelikler” belgesinden hareketle, bu plâtformda sosyal yaþam alanýndaki temel önceliklerin þunlar olduðu söylenebilir:

- sosyal düþüþün durdurulmasý ve yoksulluðun azaltýlmasý için stratejik plân;

Hükûmet’in 2002-2006 yýllarý arasýndaki çalýþma programý metninin kamuya açýk bir þekilde yayýmlanmadýðý için, bu önceliklerin Hükûmet tarafýndan ne kadar göz önünde bulundurulduðu gerçeðini saptarken, hükûmeti kurmakla görevli Çýrvenkovski’nin yeni Makedonya Cumhuriyeti Hükûmeti’ni kurarken okuduðu program bildirisinden faydalanýldý. Bu belgede, Hükûmet’in gelecekte atacaðý adýmlarýnýn uygun bir göstergesi olarak kabul edildiði takdirde, “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu”nda yer alan önceliklerin büyük bir bölümünün kapsandýðý açýkça görülmektedir.

- Makedonya Cumhuriyeti Hükûmeti, iþsizliðin durdurulmasý ve yoksulluðun azaltýlmasý için, kuruluþunun hemen ilk 100 gününden itibaren bir Ulusal Strateji’yi yerli ve yabancý uzmanlarla iþ birliði yaparak hazýrlamalýdýr;

- Hükûmet, tarafsýz ve âdil ilkelere dayanan bir vergi siyaseti yürütmelidir;

- Hükûmet, iþçi haklarýnýn saðlanmasý ve korunmasý için, sendikalarla sosyal ortaklýk siyaseti yürtmelidir.

Baþbakan’ýn yukarýda verilen ifadeleri, Hükûmet’in ileride yapacaðý çalýþmalardaki önceliklerinin ve “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu”nda yer alan önceliklerle þüphesiz ayný olduðuna iliþkin açýk bir kanýttýr. Bu öncelikler, her þeyden önce, þunlardýr: yoksulluk oranýnýn düþürülmesi, iþçi sayýsýnýn arttýrýlmasý, yaþam standartýnýn düzeltilmesi ve Makedonya Cumhuriyeti vatandaþlarýnýn sosyal güvenliði.

Güvenlik durumunun düzeltilmesi

Makedonya Cumhuriyeti’nin güvenlik durumunun düzeltilmesinden söz ederken, Makedonya Cumhuriyeti Hükûmeti’nin 2002-2006 Çalýþma Programý içeriðinin analizi, “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu”ndaki konularýn dahil edildiði, ayrýntýlara inildiði ve çalýþýldýðýný tasdik etmektedir. Dokuz öncelikli görev ve amaçtan, üç tanesi bu alanla ilgilidir:

- ülkede barýþýn oturmasý ve Makedonya genelide her yerde tüm vatandaþ ile mal güvenliðinin saðlanmasý;

- geçen yýlki silâhlý çatýþmalarda zorla evinden olan vatandaþlarýn evlerine dönmeleri, aile yuvalarýnýn ve sanayi kapasitelerinin acilen tamir edilmesi;

- deðiþik etnik kökenli vatandaþlar arasýnda yeniden güvenin saðlanmasý ve muhtemel ayrýmcýlýk, korku ve güvensizlik duygularýnýn ortadan kaldýrýlmasý.

Program’ýn yedinci, özel, bölümünde, “BÝÝVP”de de önerilen konular teker teker açýklanmýþtýr. Bu konular özellikle þunlardýr: etnik gruplar arasý güvenin saðlanmasý, Çerçeve Anlaþmasý’ndan geri kalan yasalarýn çýkarýlmasý, Silâhlarýn Toplamasý Yasasý’nýn uygulanmasý, etnik topluluk mensuplarýnýn güvenlik organlarýnda hakça temsil edilmesi ve diðer program görevleri. Baþbakanýn bildirisinde de, barýþýn ve güvenliðin saðlanmasý konularý en önemli öncelikti.

Yerel öz yönetimin geliþtirilmesi

“Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu”nun program yönelimlerinden bir tanesi de, yerel öz yönetimin geliþtirilmesi ve yetkilerin merkezden yerel yönetimlere devredilmesidir.

Yerel Öz yönetim Yasasý’ný Makedonya Cumhuriyeti Meclisi 24 Ocak 2002 tarihinde yaptýðý oturumda çýkardý. Bu yasa, belediye seviyesinde iliþki ve yükümlükleri, belli kararlarýn önerilmesi ve alýnmasý sürecinde vatandaþlarýn katýlma payýný ve belediyenin merkez yönetimle olan iliþkilerine deðinmektedir.

Yetkilerin merkezden yerel yönetimlere devredilmesine iliþkin vatandaþlarýn tutumu, özellikle yerel sorun ve eylemler söz konusuyken, karar verme sürecine baðlý olan aktivitelerin büyük bir bölümüne katýlmalarýnýn gerekli olduðu gibi temel bir haktan gelmektedir. Vergi mükellefi olarak sadece devlet bütçesini doldurmaktan sorumlu deðil, vatandaþlar kendi paralarýnýn nasýl ve nerede harcanacaklarýna karar verme hakkýna da sahip olduklarý açýsýndan bu çok önemlidir.

“Önceliklere Karþý Öncelikler” adlý belgede yer alan malzemede vatandaþlar yerel topluluklarýn daha baðýmsýz ve özerk olma ve vatandaþlarýn daha büyük oranda katýlmalarýnýn gereðini ifade etmiþlerdi. Dahasý vatandaþlar, “yerel öz yönetimin baþarýlý geliþmesi için en önemli koþulun, bu alandaki yasamanýn tamamlanmasý ve etkili bir þekilde uygulanmasý”nýn gereðini vurguladýlar. Buna benzer bir ifade “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu” projesinin belgesinde de yer almýþtýr.

Uluslar arasý konumun düzeltilmesi

“Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu” projesi dahilinde hazýrlanan metinde, Makedonya Cumhuriyeti’nin bölgedeki ülkelerden AB ile istikrar ve ortaklýk ve Avrupa-Atlantik bünyesine tamamen yakýnlaþma sürecini baþlatan ilk ülkelerden biri olduðu gerçeðini gözardý etmeden, Makedonya Cumhuriyeti’nin uluslar arasý konumunun düzeltilmesinden yana olduðu vurgulanmýþtýr.

Makedonya Cumhuriyeti Meclisi’nde okuduðu hükûmet bildirisinde Baþbakan Branko Çýrvenkovski, yeni Hükûmet’in ülkenin AB’ye bütünleþmesinden yana olduðu ve tüm diðer yaklaþýmlarýn “tarihî çýkmaz” olduðunu beyan etti. Dahasý Baþbakan, yeni Hükûmet’in çalýþmalarýndan söz ederken, “Hükûmet’in stratejik eðilimlerini gerçekleþtirecek savaþýmýn Brüksel’de deðil, burada Makedonya’da kazanýlacaðýný” ileri sürdü.

Baþbakan, NATO VE AB’ye kýsa zamanda entegre olmak eðilimi, þimdiye kadar görevde bulunan tüm hükûmetlerin ve Makedonya siyasî sahnesine çýkan hemen hemen tüm partilerin eðilimi de olduðuna dikkat çekerek, dolayýsýyla yeni Hükûmet’in eðilimi sadece beyan deðil, gerçeklere dayanan bir eðilim olduðunu da sözlerine ekledi.

Yeni Hükûmet’in çalýþmasýnýn ilk 100 gününde Hükûmet’in çalýþma programýnýn çýkarýlmadýðý ve kurulmasýndan 100 gün geçmesine raðmen bunun analizi yapýlamadýðý gerçeði, yeni Hükûmet’in Avrupa-Atlantik bütünleþmeleri ve tüm diðer konularda hareket etmek için açýk stratejisinin olmadýðýna iþarettir.

PARTÝ PROGRAMLARININ HÜKÛMET PROGRAMI’NDA TEMSÝL EDÝLMESÝ

Bu Hükûmet’i oluþturan siyasî partilerin programlarý, bazý durumlar için nerdeyse tamamen ayný tutumlarý, diðer bazý konularda ise farklý yaklaþýmlarý vardýr.

Hukuk devletinin geliþmesi

Hukuk devletinin geliþmesi için MSDB (Makedonya Sosyal Demokratlar Birliði), devlet kurumlarýnýn saygý ve onurunun iade edilmesi, insan ve azýnlýk haklarýnýn korunmasý, vatandaþlarýn etnik, dinî veya siyasî mensubiyeti gözetmeksizin Anayasa ve yasalarýn uygulanmasý, baðýmsýz yargý idaresi ve baðýmsýz yargý bütçesi projesini gerçekeþtirerek baðýmsýz yargý sistemini geliþtirmeyi öngörmektedir. Ayrýca, rüþvetçiliðe karþý etkili savaþým öngörülerek, bunun organize suçlara karþý ve rüþvetçiliði ortadan kaldýrmak için savaþým stratejisi demek olduðu anlaþýlmaktadýr. MSDB, kamu sektöründe akraba kayýrýcýlýðýna karþý açýk mücadele edeceði ve Makedonya Cumhuriyeti genelinde hukuk devletine saygý ve hukuðun hüküm sürmesine önem vereceðini vurgulamaktadýr.

Hükûmet’te yer alan LDP (Liberel-Demokrat Parti), kendi programýnda, iþ yerini býrakmak zorunda kalacak iþçilerin idaresi; beceri, sorumluluk, þeffaflýk ve parti açýsýndan tarafsýzlýk ilkelerine dayanan profesyönel devlet yönetimine önem vererek, kamu yönetiminde reformlardan yana olduðunu ileri sürüyor. Tabiî ki, LDP rüþvetçiliðe karþý mücadele stratejisinden de yanadýr. Diðer yandan DBB (Demokratik Bütünleþme Birliði), Ohri Çerçeve Anlaþmasý’ný bütünüyle uygulayarak, yasalar önünde tüm vatandaþlarýn eþitliði, yetkilerin merkezden yerel makamlara devredilmesiyle yerel öz yönetimin geliþmesinden yanadýr.

Seçimleri kazanan partilerin programlarýnýn büyük bir bölümü, Hükûmet’in kurulduðu gün Makedonya Cumhuriyeti Meclisi’nde okunulan yeni Hükûmet’in program bildirisinde de yer almýþtýr.

Aslýnda, “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu”nda vurgulanan noktalar (ilk önce MSDB ve LDP’nin seçim programlarýnda, sonra da yeni Hükûmet Programý’nda) harekete geçirilmiþti. Böylece, ekonomik alanýnda öncelikli görevler olarak þunlar vurgulanmýþtýr:

- sanayinin hýrpalanmasý deðil, kalkýnmasýna yönelik bütçe harcamalarý;

Sosyal konudaki sorunlarýn çözümü yönünden Hükûmet’in önceliklerini yukarýda verdiðimiz gerçeðinden hareketle, devamda Hükûmet’in oluþturan siyasî partilerin seçim öncesi programlarýnda yer alan önceliklerle olan uygunluðu konu edilmiþtir.

Makedonya Sosyal Demokratlar Birliði, sosyal alandaki sorunlarýn çözümü konusunda kendi seçim öncesi programýnda, iþsizliðin azaltýlmasýný öncelikli görev olarak önermektedir. Bu hedefini gerçekleþtirmek için Hükûmet, hýzlý ve gözle görülür etkiler vereceðini düþündüðü çok sayýda önlem önermektedir. Bunlar, her þeyden önce, iþ verenler ve öz iþletmeciler için uygun vergi kolaylýklarý, aile iþi baþlatabilmek için uygun koþullar altýnda mikro kredilerin saðlanmasý (yani kendine iþ bulma), küçük ve orta iþletmeli þirketlerin kurulmasýnda verilecek olan desteðin pekiþtirilmesi, sanayi sektöründe yapýsal deðiþmelerin teþvik edilmesi ve gerçekleþmesi yönünde teknik yardýmý saðlamak, ek vergi kolaylýklarý, malûl ve geliþme engelli kiþilerin iþe alýnmasýnda maaþlarýna kredi ve sübvansiyon saðlamak, toplumsal (yerel) alt yapý, çevre, vb. gibi alanlardan projelerin hazýrlanmasý için kamu çalýþmalarý örgütlemek, eðitim, ek meslek eðitimi, meslek deðiþtirme, belli becerilerin geliþmesi veya belli baðlayýcý bilgilerin saðlanmasý programlarýný finanse etmek konularýdýr.

Dahasý, MSDB’in seçim öncesi programýnda açýkça þöyle vurgulanmýþtýr: “Yoksulluða karþý millî mücadele programýna sahibiz”. Aslýnda, seçim öncesi programýnda MSDB, yoksulluðun gece aþýrý ortadan kalkmayacaðý, ancak bir yandan gece aþýðý zenginlerin belirmesi, diðer yandan da çoðunluðun yoksul kaldýðý sosyal tabakalanma sürecinin devam etmesine izin vermeyeceðini ileri sürmektedir.

Dolayýsýyla Hükûmet, Yoksulluða Karþý Millî Mücadele Programý’ný baþarýyla gerçekleþtirmek için, kendi çalýþmalarýný sosyal (iþsizlik, sosyal tabakalanma, yoksulluk), ekonomik ve saðlýk sorunlarýnýn çözümüne yönlendirmek zorunda olduðunu iddia etmektedir. Bu arada, sosyal yardýmýn gerçekten de yardýma muhtaç olanlarýn ellerine geçmesinin önemini de vurgulamaktadýr.

Liberal-Demokrat Parti, kendi seçim öncesi programýnda, sosyal alandaki sorunlarýn çözümüne iliþkin Hükûmet, sendikalar ve iþ verenler arasýnda saðlanacak Ýþçi Sayýsýnýn Arttýrýlmasý Millî Sözleþmesi’ni öneriyor. Programda þöyle yazýyor: “Bu Sözleþme, emeðin hareket edebilmesi, onun esnekliði, yeni iþ yerlerinin garanti edilmesi, yasa dýþý çalýþanlarýn bildirilmesi (resmîleþmesi) ve sigortalý hâle getirilmesini teþvik etmek çabasý olacaktýr”. Sözleþmeyle, tüm ortaklarýn sorumluluklarý da ayrý ayrý verilmiþtir.

Liberal-Demokrat Parti kendi seçim öncesi programýnda, yoksulluðun durdurulmasý ve ortadan kaldýrýlmasý için uygun sosyal siyaset de önermektedir.

Demokrati Bütünleþme Birliði sosyal alandaki sorunlarýn çözümüne kendi seçim öncesi programýnda çok az yer vermiþtir. Programýn analizininde, bu partinin yabancý yatýrýmlara yol açacak ve bunlarý ganati edecek, dolayýsýyla yoksulluðun ortadan kalkacaðý, çaðdaþ bir ekonomik sisteminin kurulmasýndan yana olduðu sonucuna varlýyor.

Yukarýda verilenlerden de açýkça görüldüðü gibi, sosyal alandaki sorunlarýn çözümünde, koalisyon ortaklarýnýn seçim öncesi programlarý ile Hükûmet programý içerikleri arasýnda yüksek derecede iliþkiler vardýr. Baþta Makedonya Sosyal Demokratlar Birliði ve Liberal-Demokrat Parti olmak üzere, sosyal sorunlarýn çözümünü koalisyon ortaklarýnýn seçim öncesi programlarý Hükûmet programý, daha doðrusu baþbakanýn yapmýþ olduðu program bildirisinden daha ayrýntýlý bir þekilde ele aldýklarý görülmektedir. Bu baðlamda, sosyal sorunlarýn çözümü için koalisyon ortaklarýnýn seçim öncesi programlarýnda verdikleri somut önerilerin ne derecede Hükûmet programýnda yer alacaðýný daha iyi görmek için, Hükûmet’in henüz hazýrlanmayan ayrýntýlý çalýþma programýný beklemek gerekecek.

Bir yandan en etkili partiler olarak MSDB ve LDP ile farklý etnik topluluklarýn 10 siyasî partisinden oluþan “Makedonya Ýçin Beraber” koalisyonu, diðer yandan da Arnavut etnik topluluðunun gövenini kazanan Demokratik Bütünleþme Birliði’nin bu konuda durumlara farklý yaklaþtýðýný görüyoruz. Barýþ ve güvenlik konusunda, “Makedonya Ýçin Beraber” koalisyonu çok açýktýr ve güvenlik organlarýnda etnik topluluklarýn temsil edilmesi dahil, hemen hemen tüm program amaçlarý az çok deðiþmeyle Hükûmet’in programýnda yer almýþtýr. Eldeki belgelere göre, savunma ve güvenlik konusunda Demokratik Bütünleþme Birliði, Ohri Çerçeve Anlaþmasý’ndan çýkan yükümlülükleri hatýrlatarak, “etnik yapýnýn göze çarpacaðý” ve “devletin savunma ve güvenlik organlarýnda daha fazla Arnavut’un alýnmasý”na önem vereceði güvenlik güçlerine odaklanmaktadýr.

Bu alandaki programýnda Hükûmet, “halkýn etnik yapýsýný yansýtacaðý becerili, profesyonel anlamda iyi eðitim görmüþ ve iyi donanýmlý güvenlik güçleri”nden yanadýr. Kendi program bildirisinde de Baþbakan, yeni Hükûmet’in “ilk iþ ve görevi” olarak vurguladýðý, ülkenin barýþ ve güvenliðinin özel ve öncelikli olduðunu açýklamýþtý. Baþbakan, ülkede birçok þeyin “bu hükûmet için en üst önceliklerden bir tanesi olarak, Ohri Çerçeve Anlaþmasý’nýn tamamen uygulanmasýna baðlýdýr. Her söz ve virgülün arkasýnda duracaðýz. Anlaþtýðýmýz gibi her þeyi uygulayacaðýz. Ne daha çok, ne daha az... Makedonya’nýn eþit olarak herkese ait olduðu ve onun üzerinde hiç kimsenin özel hakký olmadýðýný anlamak ve kabul etmemiz gerekir.” diye vurguladý.

Hükûmet’i kuran siyasî partiler kendi seçim programlarýnda diðer alanlara (güvenlik, ekonomi, sosyal koruma, eðitim, vb.) verdikleri öneme kýyasen yerel öz yönetime çok az ilgi göstediler. Partiler kendi seçim programlarýnda halkýn sesine kulak verecekleri ve “MSDB’nin, yerel öz yönetim sorumluluðundaki çalýþmalarýn yapýlmasýnda vatandaþlarý dolaysýz katýlmalarý için teþvik edeceðine” dair söz verdiler. Dahasý partiler, yetkilerin merkezden yerel yönetimlere aktarýlmasý sürecinde önemli olan kritik konularýn tespitine vatandaþlarýn katýlmalarýný saðlayacaklarýný vurguladýlar. LDP ise, güçlü yerel organlarýn “yerel seviyede kararlarýn alýnmasýnda tüm vatandaþlara katýlma imkâný” saðlayacaðýný iddia ediyor. Demokratik Bütünleþme Birliði’nin seçim programýnda, yetkilerin merkezden yerel yönetimlere aktarýlmasýna çok kýsa deðinirken, sadece beyan olarak DBB’nin “yetkilerin merkezden alt makamlara aktarýlmasý ve yerel öz yönetimin geliþmesi”nden yana olduðu ileri sürülmüþtür.

Ülkenin uluslar arasý konumunda da, Hükûmet’in onaylanmýþ resmî programýnýn olmadýðýndan dolayý, geriye sadece koalisyon ortaklarýnýn parti programlarýnda ve Baþbakan’ýn program bildirisinde yer alan noktalarý kýyaslamak kalýyor. Bu baðlamda, siyasî parti programlarýnýn, Baþbakan’ýn Makedonya Cumhuriyeti Meclisi’nde sunduðu program bildirisiyle tamam uyum içinde olduðunu söylemek gerekir. Öte yandan, Makedonya Cumhuriyeti’nin uluslar arasý plândaki konumu ve AB ile NATO’ya üyeliði konusuna gelince, siyasî partilerin ve Hükûmet’in bu örgütlere üye olma gibi stratejik eðilimlerini göstermek amacýyla, programýn belli bölümlerinin sonunda sadece beyan þeklinde birkaç cümleden baþka bir þeyin bulunmadýðý gerçeðini de vurgulamak gerekir.

“BÝÝVP” VE ÝLK 100 GÜNDE SEÇÝM VAADLERÝNÝN YERÝNE GETÝRÝLMESÝ

Yapýlan kaymalarý özürlememek kaydýyla, yeni Makedonya Cumhuriyeti Hükûmeti’nin kuruluþ aþamasýnda da önceki yönetimden kalan aðýr mirasla yüzleþtiðini vurgulamak gerekir. Bunlar, on binlerce “aç” iþçi, zararla çalýþan büyük þirketler, organize suç, yasa dýþý uyuþturucu ve insan ticareti vb. gibi sorunlardýr. Bunun dýþýnda, Çerçeve Anlaþmasý’nýn uygulanmasý; nüfus, ev halký ve konutlarýn sayýmý; Uluslar Arasý Para Fonu’yla yeni “stand-by” anlaþmasýnýn imzalanmasýl ve stratejik önem taþýyan diðer görevler bulunuyordu. Baþlangýçta, yani ilk 100 günde, yeni Hükûmet’e Makedonya Sendikalar Birliði’nin genel grev tehditleri; “arslanlar”, koruyucular (savaþçýlar) ve genel olarak askerî subay ve polis yedek birliklerinin protestolarý ve silâhlý çatýþmaya katýlmalarýyla ilgili açýk istemleri; bir sürü eðitim sorunlarý vb. baþ aðrýsý oldu. Bunlarýn yanýsýra, yeni Hükûmet kuruldu ve tüm yan zaaflarla beraber güçlenmeyi baþardý.

Geçen 100 günde hukuk devleti, hukuk devletin daha etkili geliþmesi için imkân ve koþullar saðlamakla geçti. Diðer yandan, vatandaþlarýn güvenliði ve Anayasa ile kanunlarýn tamamen uygulanamadýðý gibi hukuk devletinin hâlâ çalýþmadýðý sektörler de vardýr.

Ýç Ýþleri Bakanlýðý gibi bazý bakanlýklar, Makedonya’da nerede saklandýklarý dahi bilindiði kiþiler hakkýnda bile uluslar arasý kovuþturmalarýn açýldýðý ve suç iþlediðine dair kanýtlarýn var olduðu kiþileri bulmak yönünden ülkenin bazý bölgelerini tamamen kontrol edemiyor. Yine de, geçen yönetime kýyasen, bu alanda da olumlu yönde geliþmeler vardýr.

Geçen 100 günde Hükûmet, devlet yönetim organlarýnda parti ve siyaset dýþý insanlarý atanmasýnda pek güzel sonuçlar vermedi, çünkü hâlâ adaylarýn profesyonel ve yönetim becerilerini gözetmeksizin, sadece belli siyasî parti üyesi olmasý atama için yeterli sayýlmaktadýr. Öte yandan, vatandaþlarýn tepkisi üzerine, LPD’nin atmýþ olduðu adýmlarý selâmlamak gerekir, oysa bunu MSDB izlemedi.

Hükûmet, geçen 100 günde, organize suç ve rüþvetçiliðin ortadan kaldýrýlmasý yönünde iyi sonuçlar verdi. Baþta özelleþtirme süreçleri olmak üzere, denetim ve yeniden gözden geçirmeler sýklaþtýrýldý, bunun sonucu olarak da çok sayýda soruþturma baþlatýldý. Baþta insan ticareti olmak üzere, organize suçun ortadan kaldýrýlmasý doðrultusundaki eylemler çoðaltýldý.

Hükûmet, bu eylemleri devam etmelidir. Bu arada, soruþturmanýn baþlatýlacaðý kiþiler arasýnda seçim yapýlmamasýna özellikle dikkat edilmelidir. Soruþturmalar, 1998 yýlýndan önce de yapýlmýþ eylemler için, yani ne zaman açýsýndan, ne de zanlýlarýn etnik veya parti mensubiyet açýsýndan ayýrým yapýlmadan yürütülmelidir.

Ýlk 100 günde, Makedonya Cumhuriyeti’nin onayladýðý uluslar arasý anlaþmalara yetersiz uyulduðu ve yetersiz uygulandýðý göze çarpmaktadýr. Buna örnek olarak, Lahey Savaþ Suçlarý Mahkemesi’yle iþbirliðin ertelenmesini gösterebiliriz.

Hükûmet, Çerçeve Anlaþmasý’ný uygulama konusunda, yasa ve yönetmelikeri çýkaracaðý zaman plânlamasýný yaptý. Bu süreler, Çerçeve Anlaþmasý’nda verilen sürelerden daha uzundur, fakat anlaþmanýn imzalanmasýndan itibaren baþlayan gecikmeleri göz önünde bulundurursak, bunu anlamak mümkündür.

Yeni Hükûmet, 2003 yýlý için makro-ekonomik siyasetinin genel yönlerini belirtti. Bu doðrultuda, Çerçeve Anlaþmasý’nýn uygulanmasý için Eylem Plâný hazýrlandý ve onaylandý, rüþvetçiliði ortadan kaldýrmak eylemi baþlatýldý ve IMF temsilcileriyle uzun zaman beklenen “stand-by” anlaþmasý imzalandý, böylece yabancý yatýrýmlarýn ülkeye girmesi koþullarý yaratýldý.

Ýlk 100 günde istikrarlý fiyatlar ve denarýn istikrarlý kuru korundu, döviz yedekleri ise 800 milyon dolar seviyesinde seyretti. Sanayi üretimin ve dýþ ülkelerle ticaretin yeniden canlandýðý söylenebilir, ancak daha dinamik kalkýnma için henüz çok erken.

Yeni Hükûmet’in ana ortaðý (MSDB) için idareyi ele geçirmek gayret getiren bir durum olduðu için, Hükûmet programýnda öngörülen noktalarýn gerçekleþmesi yönünde, önümüzdeki dönem iyi bir fýrsat olacak. Bu doðrultuda, Hükûmet’te yapýlmasý gereken kadro deðiþmelerinin bir an önce yapýlmasý gerekir, bu ise bir nevi garantidir.

Hükûmet temsilcilerinin IMF temsilcileriyle yürüttükleri görüþmelerde pek baþarýlý olamadýklarý deðerlendirmeleri kayda deðerdir. Daha etkili mali siyasetle daha büyük bütçe gelirleri saðlayamadýklarý için, þimdiye kadar imtiyazlý olan ürünlerin KDV oranýný arttýrmak çözümünü kabul ettiler. Böylece, 2003 yýlý bütçesindeki açýk gerçekten de kapatýlacak, fakat bunun vatandaþlarýn yaþam standartýný olumsuz etkileyeceði kesindir. Diðer sözlerle, vatandaþ daha da yoksul olacaktýr.

Bütçedeki açýðý kapatabilecek yabancý sermayenin getirilmesi için, yeterince çaba sarfedilmedi. Tabiî ki, henüz saðlam olmayan siyasî durum da yabancý sermayenin girmesini engelliyor. Aslýnda, yeni yatýrýmlar olmadan, yüksek KDV’nin olumsuz etkilerini azaltacak ve yoksulluðu düþürecek olan iþsizlizliðin azaltýlmasý, yani iþçi sayýsýnýn yükseltilmesi için, mevcut kapasitelerin çalýþtýrýlmasý ve yeni tesislerin kurulmasý imkânsýzdýr.

Hükûmet’in çalýþmasýndaki asýl önceliklerin yoksulluðun ve iþsizliðin azaltýlmasý olduðu gerçeðinden hareketle, Hükûmet’in ilk 100 gününü analiz ederken, bu konularda ne yaptýðýný gözetlemek gerekiyordu. Bu baðlamda, yukarýda verilen sosyal alandaki sorunlarýn çözümü için Hükûmet’in hareket yönlerini büyük ölçüde belirleyen üç önemli belgenin analizi özel ilgi istemektedir. Bu belgeler þunlardýr: Makedonya Cumhuriyeti Yoksulluðu Düþürmek Millî Stratejisi, Sosyal Sözleþme ve Uluslar Arasý Para Fonu’yla yapýlan “stand-by” anlaþmasý.

Bu önemli belgenin analizi söz konusuyken, hem partilerin kendi seçim öncesi programlarýnda hem de Hükûmet’in kendi çalýþma programýnda kendilerine mahsus birer Makedonya Cumhuriyeti Yoksulluðu Düþürmek Millî Stratejisi’nden söz etmelerinin yanýsýra, idarede kýsa zaman bulunduklarý için, Hükûmet olarak kendi Strateji’lerini yapamadýlar. Mevcut Strateji, eski Maliye Bakaný ve eski Hükûmet yönetiminde Strateji Hazýrlama Komitesi tatrafýndan hazýrlanmýþtýr. Strateji, Dünya Bankasý kriterilerine göre, 1999-2000 yýlýnda (geçici versiyon), yani 2000-2002 yýlýnda (mevcut geçerli versiyon) hazýrlanmýþtýr. Strateji hâlâ resmî olarak Hükûmet tarafýndan onaylanmamýþtýr, oysa yoksulluðun ve iþsizliðin ortadan kaldýrýlmasý yönünde çalýþma stratejilerinin hazýrlanmasý için temel baþlangýcý oluþturmaktadýr.

Bu Strateji’nin, yoksulluk ve iþsizliðin ortadan kaldýrýlmasý yönünde Hükûmet’e somut bir göstergeyi teþkil ettiði için, bunun hangi yönde deðiþmesi ve eklenmesi gerektiðine iliþkin kendi görüþlerimizi ortaya koyacaðýz.

Strateji, yoksulluk oranýný hesaplarken, hem gider hem de gelirleri göz önünde bulunduracak çok taraflý yöntem yaklaþýmlarýyla hazýrlanabilir ve bundan böyle de hazýrlanmak zorundadýr. Öte yandan, yoksulluðun temel jeneratörü olan iþsizliðe daha çok önem verilmelidir. Bunu yaparken uyuþmazlýk, yapýsal ve periyodik iþsizliðin ek analizini yapmak gerekir. Yoksulluk oranýný analiz etmenin bölünmez parçasý olarak, eþitsizlik olgusuna da daha çok dikkat edilmelidir.

Strateji’de verilen bilgilerin 2000 yýlýna ait olduklarý için, Makedonya halkýnýn dolaysýz bir þekilde henüz yoksul olmayan, ama kýsa zamanda olabilecek kesiminin hayat standartýnýn yeni bir analizinin gerekli olduðu görüþndeyiz.

Makedonya Hükûmeti, 20 Aralýk 2002 tarihinde Makedonya Sendikalar Birliði’yle iþ birliði yapmak doðrultusunda Sosyal Sözleþme (sosyal ortaklýk) imzaladý. Bu analizin baðlamýnda, Sözleþme’nin sosyal alanda þu öncelikleri ön plâna aldýðýný vurgulamak gerekir:

- yeni iþ yerlerinin açýlmasý ve iþsizliðin azaltýlmasý için koþullarýn yaratýlmasý;

Hükûmet’in bu adýmý, seçim öncesi vaadlerini pratikte de kesinlikle uygulamak istediðine iþarettir. Bunun en iyi göstergesi, az önce saydýðýmýz önceliklerin, partilerin seçim öncesi programlarý ve Baþbakan’ýn program bildirisinde yer alan önceliklerle eþit olmasýdýr. Hükûmet’in ilk 100 gününde Sosyal Sözleþme’nin imzalanmasýný olumlu hamle olarak deðerlendirerek, önümüzdeki dönemde bunun ne kadarýnýn gerçekleþeceðini görmek için beklemek gerekecek.

Hükûmet, 7 Þubat 2003 tarihinde Uluslar Arasý Para Fonu’yla (IMF) uzun zaman beklenilen anlaþmayý imzaladý. IMF’in 27 milyon dolarlýk dolaysýz malî desteðinin yanýsýra, baðýþ yapan ülkelerden 126 milyon dolarýn da otomatikman kullanýlýr hâle getirilmesi çok olumlu bir þeydi. Anlaþmanýn olumsuz tarafý ise, KDV yüzdesinin arttýrýlmasý, yani vatandaþlar bu anlaþmanýn imzalanmasý için ödeyeceði bedeldir. Diðer sözlerle, KDV’de yapýlan deðiþikliðe göre, %19 olan genel KDV oraný %18’e düþürüldü, oysa ürünlerin büyük bir bölümü %5 olan imtiyazlý orandan %18 genel orana çýkarýldý. Böylece, temel beslenme ürünlerinin dýþýnda, vatandaþlarýn hayat standartlarýný dolaysýz etkileyecek olan ürün ve hizmetlerin fiyatlarýnda artýþ kaydedilecektir.

Hükûmet’in ilk 100 günündeki güvenlik durumu deðerlendirmeleri “güvensiz”den “az güvenli” üzerinden “oldukça güvenli”ye kadar deðiþiyor. Yine de, güvenlik durumunun memnun edici seviyede olmadýðýný söylemek gerekir. Bu durum, baþta Makedonya’nýn batý kesiminde, daha doðrusu ülkenin 2001 yýlýnda silâhlý çatýþmalarla kapsanan büyük bir bölümünde olmak üzere, birçok durum ve olaylara baðlýdýr. Bu bölgelerin bazý yörelerinde hâlâ hukuk devleti çalýþmýyor, vatandaþlarýn mal ve can güvenliði garanti edilemiyor, barýþ hâlâ tamamen oturmamýþtýr, bazý yöreleri ise güvenlik güçleri tarafýndan kontrol edilemiyor. Polis ve karma etnik kökenli ekipler, tüm yerleþim yerlerinde çalýþamýyor. Hâlâ bazý yörelerde, gereken etkilerin saðlanmasý için örgütlenmiþ konvoylarla sýnýrlý hareket imkâný vardýr. Bu yöreler için tamamen denetim, polis karakollarýnýn inþasý ve donanýmý henüz sadece plândýr. Bütün bunlar, etnik kökeni gözetmeksizin, güvenliði garanti edecek polis güçlerinin oralarda bulunmalarýný isteyen ahalinin keyfini olumsuz etkiliyor.

Ülkenin tüm yörelerinin tamamen denetim altýnda tutulamayýþý, genellikle 5-10 kiþilik gruplar hâlinde çalýþan suç gruplarýnýn eylemlerinin devam etmesine yol açmýþtýr. Son zamanlarda bunlarýn sayýsý artmakta, güvenliðe ise tehdit teþkil etmektedir. Ýnsan öldürme, yaralama ve vatandaþlara kötü muamele yapma, soyma ve yeniden inþa edilen konut ile diðer yapýlarý imha etme, hýrsýzlýk, kaçýrma, þantaj ve buna benzer olaylar hiç durmadan devam etmektedir.

Yine de, barýþ ve güvenlik alanýnda sorunlarýn saptanmasýndaki yaklaþýmlarda, mevcut ve eski Hükûmet arasýnda çok büyük fark vardýr. Sonuçlar vatandaþlarýn umut ve isteklerinden uzak olmasýna raðmen, olumlu hareketler farkediliyor.

Ohri Anlaþmasý’nýn uygulanmasý yönünde yapýlan çabalar dahilinde, güvenlik organlarýnda etnik topluluk mensuplarý en yüksek makamlara da tayin edilmiþlerdir: bakan yardýmcýlarý, devlet sekreterleri, polis karakolu komutanlarý. Bunun dýþýnda, bu Hükûmet’in ilk 100 gününde, kýsa süreli kurslarla “etnik topluluklarýn hakça temsili” yönünde belli sonuçlar elde edildi. Bu özellikle Arnavutlar için geçerlidir. Güvenlik güçlerinde etnik yapý kayda deðer ölçüde deðiþmiþtir. Hükûmet ve yetkili bakanlýklar tarafýndan yürütülen önlemlerle, güvenlik güçlerinde etnik yapý halkýn yapýsýyla daha da baðdaþacaktýr. Bu dönemde, aslýnda, þu iki noktaya dikkat çekmek istiyoruz: somut kadro çözümlerinde, baþta Romanlar olmak üzere, diðer etnik topluluklarla kýyaslandýðýnda tutarsýzlýklar göze çarpmasý ve güvenlik güçleri mensuplarýnýn seçiminde uygun olmayan kadrolarýn da geçmesi. Diðer sözlerle, özel eðitimden geçmesi gereken etnik topluluk mensuplarý adaylarýnýn seçiminde, genel kriterilerden sapýlmaktadýr.

Hükûmet programýnda “paramiliter kuruluþlar” ifadesinden kaçýnýlmýþtýr. “BÝÝVP”nda, ülkedeki güvenlik bölümünde, bu soru baþlýca yeri almaktadýr. Ýfadelerdeki farklýlýklar, paramiliter kuruluþlarýn Ulusal Kurtuluþ Ordusu’nun (UÇK) daðýlmasýndan sonra daðýlýp daðýlmadýklarý veya, geçen 100 günde devlet organlarý tarafýnca resmî olarak adlandýrýldýðý gibi suç örgütleri þeklinde hâlâ eylemlerine devam ettiklerine baðlýdýr. Sahadan gelen raporlar, bunlarý iyi silâhlanmýþ ve hareketli, daðýlan UKÖ’nün 10 veya fazla üyesinden oluþmuþ gruplar olduðunu söylüyor. Eylemleri, paramiliter yapýya sahip olduklarýný gösteriyor, dolayýsýyla ülkenin bazý bölge ve yörelerinde barýþ ve istikrarý tehlikeye sokabilecekleri ihtimalini ciddiye almak gerekir. “Suç çetesi” ifadesini kabul etsek de, onlarla baþa çýkmak için hýzlý ve etkili eylemin yapýlamadýðý bir gerçektir. Bunun sonucu olarak, çatýþmayla kapsanan hemen tüm bölgelerde çok sayýda insan öldürme ve yaralama, soygun, tehdit, þantaj, baþta yeniden yapýlmýþ yapýlarýn yýkýlmasý olaylarý ve Üsküp - Kalkandelen - Gostivar - Kýrçova sivil demiryolu trafiðinin saðlanamamasýndan da görüleceði üzere, hareket ile trafiðin hâlâ çok sýnýrlý yapýlmasýdýr.

Yerel halk kendi tepkilerinde bu suç çeteleriyle en kýsa zamanda ve etkili bir þekilde baþa çýkýlmasýný istiyor, Hükûmet ise, özellikle millî mensubiyet gözetmeksizin hareket edeceðini iddia ettiði için, halkýn sesini iþitmelidir. Demek ki, bu alandaki sonuçlar gözle görülür, ancak henüz tamamen deðildir.

Güvenlik güçlerinin vatandaþlarýn barýþ ve güvenliðini saðlamak yönünde tüm gereken önlemleri almalarý için, bundan önce sivil halkýn silâhsýzlandýrýlmasý zaruridir. Tahminlere göre, vatandaþlarda yasa dýþý 600-700 bin silâh parçasý bulunuyor veya Makedonya’nýn her üçüncü vatandaþýnda silâh bulunmaktadýr. Silâhsýzlaþma eylemi geliþigüzel yapýlmamalý, tam aksine, örgütlü ve azami derecede plânlý, yasayla düzenlenmiþ ve uluslar arasý etkenlerin katýlýmýyla yapýlmalýdýr.

Yeni Hükûmet’in geçen 100 gününde, böyle bir yasanýn çýkarýlmasý gereði konusunda sadece tartýþýlýyor ve durum tespiti yapýlýyor. Meclis’le de durum aynýdýr. Tüm ülkedeki durumu denetlemek açýsýndan yapacaðý etkiden dolayý, silâhsýzlanma yasasýnýn öncelikli olduðu düþünülmesine raðmen, fiilen hiçbiri þey yapýlmadý. Bu yasanýn getirilmesindeki uzatma ve ertelemeler, aðýr sonuçlara yol açýyor. Diðer ülkelerin tecrübelerine göre, baþarýlý silâh toplama eylemi 3 ile 18 ay sürmelidir. Diðer sözlerle mevcut Hükûmet, bu yasanýn çýkarýlmasýný ertelerken, eylemi de ertelemiþ oluyor.

Silâhlý çatýþmalarýn sona ermesinden bir buçuk yýl geçmesine raðmen, Makedonya hâlâ evinden olanlarýn kendi yuvalarýna dönmeleri sorunuyla karþýlaþýyor. Verilen bilgilere göre, birçok merkez, otel, özel konut vb. yerlerde, hâlâ 8000 kiþi evinden uzak bulunmaktadýr. Bunlarýn yuvalarýna dönmeleri, birçok nedenden dolayý engelleniyor: eski çatýþma bölgelerinde hukuk devletinin çalýþmamasý ve sözde barýþýn hüküm sürmesi, güvensizlik duygusu, devam eden tehditler ve birçok silâhlý suç çetelerinin cinayetlere devam etmesi.

Evinden olan kiþilerin yuvalarýna geri dönmeleri konusu, Hükûmet programýnýn dokuz öncelikleri arasýnda yer alýyor. Baþbakan, evlerinden olan bir grup Harçýnova (Araçinova) sakiniyle görüþtüðünde, “Bu Hükûmet’in, her ne kadar engelle karþýlaþsa karþýlaþsýn, bu yönde çalýþtýðý ve bundan taviz vermeyeceði amacý, evinden olan tüm insanlarýn kendi yuvalarýna geri dönmeleridir.”, dedi. Ayný görüþmede Baþbakan, “bu sürecin geçen dönemde yeterince baþarýlý ve hýzlý olmadýðý” deðerlendirmesini yaptý.

Durum tekrarlanýyor. Evlerinden olan insanlarýn toplu merkezlerden kendi yuvalarýna dönmeleri için ne örgütlü ne de programlý faaliyet vardýr. Burada kalan vatandaþlar, dönüþ koþullarýný düzeltecek yerine kendileri için böyle harcanmýþ paralarýn israf edildiðini söylüyorlar. Evlerine dönmeleri gibi ulusal çýkarlar pratikte yürümüyor. Somut önlemler görünürlerde olmadan, sorun bundan böyle de açýk kalýyor. Bu vatandaþlarýn evlerine dönme sorunu, yýkýlan sanayi kapasitelerinin tamir edilmesi zorunluluðuna da baðlýdýr. Bu süreç, þimdilik, baþlatýlmadý bile.

Bu Hükûmet de, bari þimdiye kadar, kaçýrýlan ve kaybolan kiþilerin akýbetini açýða çýkarmak için yeterince hazýrlýk göstermedi. Geçen dört ayda, kaçýrýlan 12 kiþinin ailelerinin Baþbakan’la ve 6 kaybolan kiþinin ailelerinin Ýç Ýþleri Bakaný’yla birer görüþme gerçekleþti. Þimdiye kadar her þey “kaçýrýlanlarýn akýbetini aydýnlatmak için en ciddi bir þekilde çalýþýlacaðý” vaadinde kalýyor. Öte yandan, “kaçýrýlanlarla ilgili belgelerin en büyük bölümünün Ýç Ýþleri Bakanlýðý arþivinden kaybolduðu” iddialarý da, þimdiye kadar gösterilen ilgisizliðin makul açýklamasý deðildir.

Hükûmet’in “kaçýrýlan kiþilerin kaderi ve kaçýrmak olaylarýndaki sorumlularýn ile kaybolan kiþilerin akýbetinin aydýnlatýlmasý” þeklindeki program eðiliminin fiilen gerçekleþmeye baþlamadýðýný söylemek mümkündür. Kalkandelen yöresinden kaçýrýlan 12 Makedon ve kaybolan 6 Arnavut’un sýr perdesi þimdilik aralanmamýþtýr. Bu ise, bölgedeki vatandaþlarýn keyif ve güven duygusunu etkilemektedir.

Ülkede masum insanlara yapýlan þiddet eylemleri devam ediyor. Bunu suç çeteleri yapýyor. Etnik kökeni gözetmeksizin, sivil halk bunlarý kabul etmiyor. Etnik açýdan “temiz” bölgelerde bu tür þiddet eylemleri para karþýlýðý þantaj, soygun, fuhuþ ve diðer eylemlere dönüþebiliyor. Bunun sonucu olarak da, güvenlik güçlerinin ve ülke genelinde denetimi elinde tutmanýn etkili olmadýðý gibi bir genel izlenim býrakýyor. Diðer yandan, bu tür þiddet eylemleri, kýþkýrtmalar ve baskýlar, etnik açýdan “karýþýk” olan bölgelerde de görülmüþtür.

Bu tür aktiviteler, etnik açýdan “temiz” bölgelerin kurulmasý özelliðine bürünmektedir. Hükûmet programýnda yer alan “Makedonya topraklarýnda yerleþim yerleri veya bölgelerin etnik açýdan “temizlenmesi” için yapýlan her tür þiddet ve baskýyý engellemek” ifadeleri, henüz bir sonuç getirmedi.

Bütün olarak devletin çalýþmasýna iliþkin vatandaþlarýn öncelikleri arasýnda yetkilerin merkezden yerel yönetimlere devredilmesi ve yerel öz yönetimin geliþmesiyle çalýþmasýydý. Devletin tüm gücünün merkezî yönetimde toplanmýþ olmasý, sýradan vatandaþýn her gün karþýlaþtýðý sorunlardan bir tanesidir. Dolayýsýyla, ilk 100 gününü geçiren bu idarenin önceliklerinden bir tanesi de, yerel öz yönetimlerin iþlev ve görevlerinin güçlenmesi olmalýydý. Yerel Öz Yönetim Yasasý’nýn çýkarýlmasýna raðmen, bu alaný daha yakýndan aydýnlatacak ek yasalarýn çýkarýlmasý gerekiyor. Bu doðrultuda Yerel Öz Yönetim Bakanlýðý; Çerçeve Anlaþmasý’nýn gerçekleþmesi için bir Çalýþma Plâný hazýrladý. Yerel Öz Yönetim Bakanlýðý’na göre, Çerçeve Anlaþmasý’ndan çýkan sorumluluklar olarak, kamu þirketler, iþ iliþkileri, mahkemeler, pasaport, kamu denetçisi, soruþturma, ilk ve orta eðitim, kültür, topluluk sembollerinin kullanýmý, Cumhuriyet Yargý Konseyi ve topluluk dillerin kullanýmý yasalarýnýn Nisan ayýnýn sonuna kadar Meclis’se gönderilmesi gerektiðini ileri sürüyor.

Diðer yandan, neredeyse tüm belediye ve birimlerinde, baþta “Makedonya Ýçin Beraber” koalisyon temsilcileri, yeni insanlar alýnmýþtýr. Yerel öz yönetimin bazý birimlerinde, gereken eðitim derecesinin olmayýþý veya atandýklarý görev veya alan için gerekli bilgi ve becerilerden mahrum kaldýklarý görülmektedir. Bazý yerlerde ise, adayýn þimdiye kadarki parti aktivitesi genel kriteri olmuþtur.

Göze çarpan bir diðer olgu da, birçok kurumun baþýna 1998 seçimlerine kadar o görevlerde bulunan ayný insanlarýn atanmasýdýr. Böylece, Hükûmet’in hem yerel öz yönetimlerde hem de devlet seviyesinde atanacaklarý görevlerde ve alanlarda kaliteli deðiþimler getirmeye hazýr genç, uzman ve becerikli kadrolarý en uç noktalara getirerek, köklü deðiþmeler yapabileceðine de þüpheyle bakýlmaktadýr.

Bazý kurumlarda, birkaç defa dikkat çekilmesine raðmen, hýsým akraba kayýrýcýlýðý da gözden kaçmýyor. Meselâ Manastýr’da, anketler bu olaylarda Hükûmet’in daha kararlý hareket etmesini göstermektedir, çünkü bazý yerel görevliler ve devlet adamlarý böylece güç ve otorite gösterisi yapýyor.

Kriz bölgelerinde karma polis ekiplerinin devriye gezmesinin gerekli olduðu için, bu sorunla Ýç Ýþleri Bakanlýðý ve yerel öz yönetimin nasýl baþa çýkacaðýný önümüzdeki dönemde bekleyip görmek gerekecek. Þimdiye kadar alýnan sonuçlar, somut bir sonuç çýkarmak için, sonuna kadar net deðildir.

Baþbakan Çýrvenkovski, sivil toplum örgütlerinin yerel öz yönetimler tarafýndan görecekleri muameleden Hükûmet programý bildirisinde söz ederken, medyanýn yanýsýra, vatandaþlarýn ve sivil toplum sektörünün önemine de deðindi. Bu sözler, sýradan vatandaþýn çýkarlarýndan hareket ettiði için, her zaman saygý göreceði bir etken olarak, demokratik süreçlerin düzelticisi ve giriþimcisi olmalarýna dair, sivil toplum örgütlerine bir nevi daha büyük aðýrlýk verdi. Yine de, þimdiye kadar sivil toplum örgütlerinin idarenin tüm seviyelerinden gördüðü muamele, bunlarýn rüþvetçiliðe karþý mücadele, silâhsýzlanma, akraba kayýrýcýlýðý ve iþsizlik konularýnda çok yetersiz derecede dahil edildiðini göstermektedir. Bu iliþkilerle yapýlan aktivitelerde, özellikle yerel öz yönetimi geliþtirecek alanlarda, koordinasyon eksikliði göze çarpmaktadýr.

Hükûmet’in ilk 100 gününün þu anda analizini yapmak çok zor, çünkü hem bu süre çok kýsa hem de fiilen pek bir þeyi ifade etmiyor.

Avrupa Birliði ve NATO’ya, özellikle AB’ye yaklaþým konusunda, herhangi bir hükûmet temsilcisinin yapabileceði veya beyan edeceði ya da AB’ye yaklaþým için Hükûmet’in sadece bir üyesinin sorumlu olabileceði bir þey olmadýðýný vurgulamak gerekir. AB’ye yaklaþmak; çalýþýr bir hukuk devleti ile ekonomik ve mali sistemlerde reformlardan baþlayarak, saðlýk, adliye, iç iþleri, savunma üzerinden, kültür, yaþam çevresinin korunmasý ve tarýmcýlýða kadar, toplumsal hayatýn tüm alanlarýnda çalýþmak ve strateji yapmak demektir. Dolayýsýyla, bu sektördeki gözlemler sadece bir alaný takip etmekle deðil, Hükûmet’in her alandaki çalýþmalarý ve etkinliklerinini takip etmekle ancak olur.

Hükûmet ilk 100 günde, Makedonya Cumhuriyeti dýþ iþleri siyasetinde sýra koymaya niyetli olduðunu göstermektedir. Yine de Makedonya’nýn dünyada temsil edilmesinin ulusal önem taþýdýðýna dair hiçbir önlem alýnmadýðý da bir gerçektir.

Baþbakan’ýn, Makedonya Cumhuriyeti’nin anayasal adýnýn kullanýmýyla ilgili Yunanistan’la mevcut sorunun çözümüne dair stratejinin kamuda tartýþýlamayacaðý tutumuna saygý göstererek, adla ilgili sorunun kamuda Cumhurbaþkaný - Baþbakan arasýnda bir soruna dönüþtüðü görüþünü savunuyoruz. Bu görüþmeleri yürütecek olan temsilcinin uzun zaman tayin edilmemesi ve bunu yapmak da kimin görevi olduðuna dair açýk tartýþmalarýn, cumhurbaþkanýn ve hükûmetin “birlikte yaþama” eðilimlerini incittiði gibi, Makedonya’nýn aslýnda kendi görüþme pozisyonunu nasýl güçlendireceðine dair stratejisinin hiç olmadýðý izlenimi býrakýyor.

Dýþ Ýþleri Bakaný’nýn uygun þekilde çalýþmayan büyük elçileri görevinden alma, büyük elçiliklerin çalýþmalarýný gözden geçirme ve Diplomasi Yasasý’nýn çýkarýlacaðý anonslarý gibi yaptýðý çalýþmalar gerekli, ancak Makedonya’nýn tutarlý dýþ siyasetinin ve istikrarlý Cumhurbaþkaný - Hükûmet iliþkilerinin var olduðunu iddia etmek için yeterli deðildir. Buna ek kanýt olarak, yeni büyük elçilerin atanmasý, sonra da Irak kriziyle ilgili Makedonya’nýn rolünü belirleme sürecini gösterebiliriz.

Tüm bu durumlarda, Avrupa bütünleþmelerinden sorumlu bir bakanýn seçilmesi çok olumlu bir geliþmedir. Medyada yaptýðý açýklamalara bakýlýrsa, AB’ye yaklaþým konusunda çok çalýþmak için hazýr olduðu ve kendi iþini ciddi aldýðý, durumlarý çok iyi tanýyan, iyi tahlilci ve gerçekçi biri olduðu anlaþýlýyor. Ancak, yukarýda da belirtildiði gibi, Makedonya’nýn Avrupa Birliði’ne yaklaþmasý için bir kiþi yeterli deðildir.

Makedonya’nýn AB’ye yaklaþmasý söz konusuyken, 1997 yýlýnda Kopenhag’da Avrupa Konseyi’nin onayladýðý AB kriterileri en önemlidir:

- çalýþýr hukuk devleti ve devletin çalýþmasýnda temel prensip olarak demokrasiye saygý göstermek;

- Avrupa piyasasýndaki rekabetle baþa çýkabilecek çalýþýr ekonomik sistem; ve

Makedonya’da siyasetçilerin “yasalarýn yaklaþmasý” ifadesini kullanýrken, bunun çoðu zaman Makedonya’nýn Avrupa Birliði’ne ne kadar yakýn olduðunu tespit etmek için bir kriteri olarak algýladýklarýný görmekteyiz. Bu yaklaþým çok yanlýþtýr, çünkü asýl ana kriteri Makedonya yasalarýna (uyum yapýlmamýþ olanlar dahil) ne kadar uyulduðu, yani hukuk devletin ne kadar çalýþtýðýdýr. Avrupa yasalarýyla uyumlu hâle getirilmiþ, oysa uygulanmayan yasalar hiç gerekli deðildir.

Her nasýlsa, Hükûmet’in ilk 100 günündeki somut sonuçlardan bahsederken, Avrupa Bütünleþme Sektörü’ndeki süreçlerin hareketliliðini þöyle sýralayabiliriz:

- 2003 Þubat sonu için plânlanan yasalarýn yakýnlaþmasý zaman sürecini tespit etme;

- 2003 Þubat ayý için plânlanan Bilgi Vermek Stratejisi’nin tespit edilmesi.

Buradan hareketle, Hükûmet’in ilk 100 günde, Avrupa Birliði bütünleþme sürecine daha büyük hareketlilik vermek için hiçbir somut adým atmadýðýný söylemek kaçýnýlmazdýr. Diðer yandan, seçim vaadlerinin gereken hýzla gerçekleþmesini engelleyen durum olarak uzman kadroyla yeterli derecede donanýlmamýþ olmalarý dahil, bakanlýklar ve sektörlerde rastlanýlan durumu da unutmamak gerekir. Dolayýsýyla, ilk 100 günde AB’ye yaklaþým yönünde somut geliþmelerin yapýlmasý görevinin yerine getirilmesi çok zordur.

Bu doðrultuda, çok yoðun temaslarýn saðlandýðý Hýrvatistan ve Slovenya’nýn tecrübelerinden öðrenmek, AB’ye yakýnlaþma siyaseti programýnýn hazýrlanmasý için büyük bir girdiyi oluþturabilir. Bunun, iki-üç bakanlýk hariç, belli sektörlerde Makedonya Avrupa entegrasyonu sektörlerinin pek de aktif olmadýklarý için önemi daha da büyüktür.

Ocak 2003’te Savunma Yasasý’nda yapýlan deðiþme ve ilâveler, NATO ittifakýna doðru yakýnlaþmak için somut bir adýmdýr. Devlet seviyesinde yapýlan temaslar, iletiþimin yoðunlaþmasý ve tecrübe alýþveriþinin, bu iþlemi hýzlandýrmaya katkýda bulunur.

Öte yandan, bütünleþme süreçlerini yavaþlatan güçlerin tespit edilmesi ve bu etkilerin engellenmesi için somut adýmlarýn atýlmadýðý genel izlenimden kaçmak imkânsýz. Aslýnda, AB ve NATO’ya entegre olma süreçlerini yavaþlatan, kendi çýkarlarý için sýnýrlarýn var olmasýnýn iyi olduðu ve mali yönden çok güçlü olan ve kaçakçýlýkla uðraþan bazý yarý yasal kuruluþlarýn mevcudiyeti aþikârdýr.

SONUÇ GÖZLEMLEMELERÝ

Ýlk 100 günde yapýlanlarýn analizine sonuç olarak, daha radikal deðiþmelerin yapýlmasý için bu sürenin çok kýsa olduðunu vurgulayarak, Hükûmet, seçim öncesi vaadlerin gerçekleþme derecesini gösteren somut göstergeler, böylece þimdiye kadarki çalýþmalarýný deðerlendirmek için yeterli göstergeler sundu.

Hukuk devletinin geliþmesi

Hükûmet, devlet yönetim organlarýnda parti ve siyaset etkilerinin ortadan kaldýrmasý, Makedonya Cumhuriyeti genelinde Anayasa ve yasalarýn etkili ve bütünsel uygulanmasý ve þimdiye kadar onayladýðý tüm uluslar arasý anlaþmalarýn uygulanmasý için koþul ve mekanizmalar yaratmak zorundadýr. Baðýmsýz yargý sistemi, Ohri Çerçeve Anlaþmasý’nýn tamamen uygulanmasý ve organize suça karþý mücadele ile rüþvetçiliðin ortadan kaldýrýlmasý için gereken yasal düzenlemelerin çýkarýlmasý ve deðiþmesi gerekir. Böylece, kendi programlarýnda tüm siyasî partilerin ve Hükûmet’in de yana olduðu adalet ve bütün olarak hukuk devletinin hüküm sürmesi için gerçek imkânlar saðlanacaktýr.

Ekonomik kalkýnma

Tabiî ki, yeni Hükûmet’in sadece istikrarlý fiyatlar, düþük enflasyon ve denarýn istikrarlý döviz kurundan memnun kalmayacaðýný beklemek normaldir. Devleti durgunluk hâlinden kurtarmak ve yoksulluk ile iþsizliði azaltmak için, Hükûmet’in þu konularda da etkin olmasý gerekecektir:

- ihracýn arttýrýlmasý ve ekonomik yönden özürlü ve yerine koyulabilir ithalat;

Sosyal konular

Sosyal yaþam alanýnda Hükûmet’in yerine getirdiklerinin sonuç olarak analizini yaparken, sosyal yaþam alanýnda daha köklü deðiþmelerin yapýlmasý için 100 günlük bir sürenin çok kýsa olduðunu vurgulayarak, Hükûmet, seçim öncesi vaadlerin gerçekeþme derecesini görebileceðimiz ve böylece þimdiye kadarki çalýþmalarýný deðerlendirecek somut göstergeler sundu. Bu baðlamda, olaylara sadece siyah ve beyaz olarak bakýlamayacaðý, yani sosyal alandaki durumlarýn deðiþmesi, birçok etkene (ekonomik, siyasî, etnik) baðlý, çok karmaþýk bir süreç olduðu gerçeðini kabul ederek, yine de Hükûmet’in ilk 100 gündeki çalýþmalarý konusundaki çok açýk ve net görüþlerimizi vereceðiz.

- kendine temel görev olarak, yoksulluðun ve iþsizliðin azaltýlmasý konusunu kendi eylemlerinin ortasýna aldý;

- Hükûmet, Sosyal Sözleþme’nin imzalanmasýyla, iþçi haklarýnýn saðlanmasý ve korunmasý için sendikalarla sosyal ortaklýk siyaseti yürütmeyi kabul etti;

- vergi siyaseti konusunda Hükûmet, savaþ vergisini kaldýrdý ve böylece vergi yükümlülüklerini azalttý;

- iþçi sayýsýnýn arttýrýlmasýna yol açacak özel sektörde daha büyük yatýrýmlarýn yapýlmasý için, kamu harcamalarýnda büyük tasarruflarýn yapýlacaðý iddia edildi;

- iþe yeni iþçiler alan iþ verenler için vergi kolaylýklarýn saðlanmasý giriþimini baþlattý;

- sosyal yardým hakkýnýn saðlanmasý için kriterilerin tespit edilmesi ve sonuna kadar uygulanmasý ile sosyal yardým kullanan ve devlete bildirilmeyen iþçi statüsünü düzenlemek doðrultusunda eylem baþlattý;

Hükûmet’in vaadler konusunda yerine getirmediði þeyler, IMF’le imzalanmasý gereken anlaþmayla dolaysýz iliþkilidir. Diðer sözlerle, bu anlaþmanýn etkisi olarak, düþük hayat standartý olan Makedonya vatandaþlarýna ek baskýyý oluþturulmakta, bu ise yoksulluðun azaltýlmasý yönündeki seçim öncesi vaadlere aykýrýdýr. Ýmtiyazlý koþullar altýnda iþçilerin emekliye ayrýlmalarýný saðlayacak, zararla çalýþan þirketlere iliþkin özel bir yasanýn çýkarýlmasý ihtimalini kesin olarak ortadan kaldýrdýðý için, bu anlaþmanýn olumsuz ek etkileri vardýr.

Nihayet Hükûmet, Makedonya Cumhuriyeti’ndeki mevcut grevleri uygun önlem ve hareketle çözmek için yeterince kulak vermemekle, seçim öncesi verdiði en temel vaadlerinden biri olarak vatandaþlarýn sosyal güvenliði konusunu sonuna kadar yerine getirmemektedir.

Güvenlik durumunun düzeltilmesi

Hükûmet programýnýn en öncelikli konularýndan ve “BÝÝVP”nun açýk önceliklerinden biri olarak güvenlik alanýndaki önlem ve etkinliklerin, ihtiyaçlara pek cevap veremediðini söyleyebiliriz. Ülkenin Hükûmet’i ve organlarý, birçok sýnav, ancak kaçýnýlmaz etkinliklerin de önündedir. Hükûmet programýnda vurgulandýðý gibi, kamuda verilen söz, imzalanan anlaþmalar ve uluslar arasý hukukun prensip ve deðerlerine saygý göstermek gibi, etnik gruplar arasý güvenin arttýrýlmasý ve kurulmasý süreçleri doðrultusundaki eylemler henüz gelecektir.

Yerel öz yönetimin geliþmesi

Üsküp Sosyal ve Siyasî-Hukuk Araþtýrmalarý Kurumu tarafýnca yapýlan, vatandaþlarýn Hükûmet hakkýndaki düþüncelerini ortaya koyan araþtýrma, Branko Çýrvenkovski Hükûmeti’nin ankete katýlan vatandaþlarýn %72’sinin güvenini kazandýðýný göstermektedir. Bu sonuç, vatandaþlarýn var olan tüm sorunlarýna raðmen, þimdilik yine de bu Hükûmet’e inandýðýný gösteriyor.

Hükûmet, aktivitelerinin büyük bir bölümünde, hem devlet hem de yerel seviyede otoriter ve sorumlu olarak ortaya çýkmayý baþardý. Bunlar özellikle organize suç, rüþvetçilik, fuhuþ ve genelevler, esrar ticaretine karþý mücadele gibi sektörlerde gözle görülmektedir.

Önümüzdeki dönemde, yetkilerin merkezden alt seviyeye aktarýlmasý ve baþta parti mensubiyetinin temel önkoþulu teþkil etmeyecek kiþilerin kamu yönetiminde iþe alýnmasýyla yerel öz yönetimin güçlenmesine daha çok ilgi gösterilmesini görmek istiyoruz.

Gelecek dönem, Yerel Öz Yönetim Yasasý’yla belediyelerin eline geçeceði sektörler için de çok önemli olacaktýr. Bu sektörler þunlardýr: eðitim, saðlýk, kültür, okul üncesi kurumlarýn bazý kýsýmlarýnýn özelleþmesi, vb.

Uluslar arasý konumun düzeltilmesi

Sonunda bu analiz, her þeyin baþladýðý yere geri dönüyor. Bu da þudur: tamamen eleþtirsel ve yapýcý analiz eksikliði, strateji eksikliði ve kendilerinden öncekilerin yaptýklarýna saygýlý olmamak. Her ne kadar az da olsa, devamlýlýk eksikliði görülmektedir. Tabiî ki, uyumlu hâle getirilmemiþ olsa bile, herkes tarafýnca ve ülke genelinde yasalara uyulacaðý çalýþýr bir hukuk devleti çabalarý ciddi bir þekilde yapýlmadan, yasalarýn uyumlu hâle getirilmesi sadece formal bir operasyondur. Bu ise, Avrupa Birliði’ne yakýnlaþmak kriterisi olarak önemli, ancak önemsiz de olabilir.

Bu doðrultuda, bu gözetleme çalýþmasý da Baþbakan Branko Çýrvenkovski’nin Makedonya Cumhuriyeti Meclisi’nde okuduðu AB ve NATO’yla bütünleþme mücadelesi Brüksel’de deðil, Makedonya’da kazanýlacaðý ve tüm diðer opsiyonlarýn Makedonya için “çýkmazý” teþkil edeceði yönündeki bildiriyi olumlu deðerlendirmektedir. Fakat, en azýndan ilk 100 günde, bu yönde somut adýmlarýn çok zor farkedildiði bir gerçektir. Hükûmet çalýþmalarýnýn önümüzdeki döneminde, bunun devam etmeyeceði inancýndayýz.

Projeyi uygulayan:

Tel. +389/2/44-44-88/hat 188; faks: +389/2/44-44-99; e-mail: nzdrav@soros.org.mk

· Çatýþmalarý Önleme Fonu’ndan Dýþ Ýþleri Bakanlýðý aracýlýðýyla Britanya Hükûmeti

[1] “Barýþ ve Ýstikrar Ýçin Vatandaþ Plâtformu” projesi Makedonya Açýk Toplum Kurumu Vakfý tarafýndan, Köprülü, Pirlepe, Ýþtip ve Kýrçova Sivil Toplum Örgütlerini Destekleme Merkezleri ve Üsküp, Kalkandelen, Kumanova, Manastýr, Ustruga ve Ustrumca yerel sivil toplum örgütlerinin iþ birliðiyle gerçekleþtiriliyor. Proje, Makedonya Açýk Toplum Kurumu Vakfý ve Çatýþmalarý Önleme Fonu’ndan Dýþ Ýþleri Bakanlýðý aracýlýðýyla Britanya Hükûmeti tarafýndan ortaklaþa finanse edilmektedir.