PLATFORMA QYTETARE

PËR PAQE DHE STABILITET

ANALIZA DHE MONITORIMI I PROGRAMIT TË QEVERISË NË 100 DITËT E PARA

NË VEND TË HYRJES

            Në seancën e Kuvendit të Republikës së Maqedonisë të 1 Nëntorit të vitit 2002, Branko Cërvenkovski, në cilësinë e mandatarit për përbërjen e Qeverisë së re, midis tjerash deklaroi: “Njëkohësisht ftoj opinionin, mediat dhe sektorin joqeveritar të vazhdojnë të jenë vetëdija kujdestare e shoqërisë dhe e punës së institucioneve shtetërore”.

            Sektori joqeveritar, këtë sfidë dhe përgjegjësi i pranoi tre muaj më parë duke u përfshirë në proektin “Platforma qytetare për paqe dhe stabilitet”[1]. Proektin e filluam me punëtori për analizën dhe krahasimin e prioriteteve të partive politike të dhëna në programet parazgjedhore dhe prioritetet e qytetarëve të përcaktuara përmes bazës së hulumtimeve të mendimit publik që posedojmë. Nga proces në të cilën morën pjesë 33 aktivistë të organizatave joqeveritare dhe persona profesionalë, u përgatit dokumenti “Prioritete vizavi prioriteteve”. Mandej vijuan ngjarjet publike të organizuara në Shkup, Veles, Prilep, Kërçovë, Kumanovë, Tetovë, Manastir, Strugë dhe Strumicë, në të cilat mbi 500 qytetarë shprehën qëndrimin e tyre se në çfarë bazash sipas tyre, duhet të mbështetet paqja dhe stabiliteti në këtë shtet. Këtë e paraqitëm në dokumentin “Platforma qytetare për paqe dhe stabilitet” ku i vumë në pah prioritetet, sugjeruam qasjen por edhe zbuluam se e kujt është përgjegjësia.

Dokumentin ua dorëzuam të gjitha partive politike para zgjedhjeve dhe nuk u ndalëm këtu. Pa ftesë vazhduam të përcjellim se sa Qeveria dëgjon zërin e qytetarëve dhe sa realizonte të premtuarën.

            Ky dokument i përmban pikëpamjet për të kërkuarën, atë që ishte premtuar dhe realizuar. Në të janë sistematizuar mënyrat, janë treguar analizat dhe pikëpamjet e ekspertëve në sferat të cilat u përfshinë në “Platformën qytetare për paqe dhe stabilitet edhe atë: Shteti juridik – Nexhat Elezi, gjykatës në Gjyqin themelor të Kërçovës; Gjendja ekonomike – prof. D-r Shaban Prevallal, viceguvernator i Bankës Popullore të Republikës së Maqedonisë; Çështjet sociale – prof. D-r Lupço Peçiareski, Fakulteti ekonomik, Prilep; Gjendja e sigurisë – Gojko Eftovski, gazetar, Tetovë; Vetëadministrimi vendor – Mr. Mirosllav Stojanov, Manastir; Përmirësimi i pozitës ndërkombtare – Malina Milovska, UE trajner, Shkup. Si baza u shfrytëzuan programet e partive politike të cilat e formuan Qeverinë, ekspozeja e kryeministrit, angazhimet e shprehura publikisht të përfaqësuesve qeveritarë dhe informatat për ngjarjet ditore të prezentuara nëpër mediume.

            Analizat dhe monitorimi i Qeverisë në 100 ditët e para është dokument dedikuar të gjithë përbërsve të shoqërisë së Republikës së Maqedonisë. Përmes tij si organizata joqeveritare përpiqemi të kontribuojmë dhe të marrim pjesë në krijimin e politikës publike në Republikës së Maqedonisë.

Kurse, për ftesën, e pranojmë me tërë përgjegjësinë dhe do të vazhdojmë të kujdestarojmë.

PËRFSHIRJA E PQPS-SË NË

PROGRAMIN E QEVERISË

Me Platformën e miratuar qytetare për paqe dhe stabilitet, u theksuan detyrat vijuese më të rëndësishme për periudhën që korrespondon me mandatin e qeverisë së re:

-          zhvillimi i Republikës së Maqedonisë si shtet juridik;

-          përparimi ekonomik i shtetit dhe mirëqenia e qyteatrëve të tij;

-          përparimi i situatës së sigurisë në shtet;

-          zhvillimi i vetadministrimit vendor dhe i demokracisë, dhe

-          përmirësimi i pozitës ndërkombtare të Republikës së Maqedonisë

Zhvillimi i shtetit juridik

            Në pjesën e programit të Qeverisë që trajton zhvillimin e shtetit juridik janë paraparë prioritetet të cilat paraprakisht janë përfshirë në Platformën qytetare për paqe dhe stabilitet. Kështu, në programin e Qeverisë, veç tjerash janë paraparë angazhimet që vijojnë:

-          zbatimi konsekuent dhe i tërësishëm i Kushtetutës dhe ligjeve në mbarë territorin e Republikës së Maqedonisë;

-          reforma në administratën shtetërore;

-          lufta pa kompromis kundër kriminalitetit të organizuar dhe zhdukjes së korrupcionit; gjithashtu në këtë program insistohet në besimin në institucionet e sistemit përmes përforcimit të gjyqësisë së pavarur dhe përparimit të të drejtave të njeriut;

Gjithashtu, në programin e theksuar insistohet në besimin e institucioneve të sisteit përmes përforcimit të gjyqësisë së pavarur dhe përparimin e të drejtave të njeriut.

Përparimi ekonomik

            Në kuadër të grupit të detyrave lidhur me përparimin ekonomik të shtetit dhe mirëqenien e qytetarëve të tij, është vlerësuar se për sigurimin e zhvillimit ekonomik të Republikës së Maqedonisë dhe mirëqenien eqytetarëve të saj nevojitet:

-          racionalizimi i shpenzimit të buxhetit;

-          sigurimi i kushteve për rritjen e punësimit;

-          nxitja e biznesit privat; dhe

-          stimulimi i zhvillimit të bujqësisë dhe turizmit;

Gjithashtu, është kërkuar që mjetet buxhetore të ndahen dhe shpenzohen për qëllime të caktuara dhe në mënyrë transparente. Ndërkaq, komponenta zhvillimore në shfrytëzimin e mjeteve buxhetore nuk guxon të lihet pas dore.

            Sigurimi i kushteve për zhvillimin e bizneseve private dhe bujqësisë, vlerësohet si kontribut i ardhshëm drejt rrritjes së punësimit dhe drejt përmirësimit të standardit të qytetarëve. Prandaj, imponohet nevoja për sigurimin e themelimit më të shpejtë dhe më të lehtë të ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, zvogëlimi i shpenzimeve, dhënia e koncesioneve për investuesit e vendit dhe të jashtëm dhe sigurimi i kredive të volitshme.

            Kuptohet se me dokumentet drejt Platformës, u parashikuan edhe detyra të tjera siç janë: rritë më e lartë ekonomike, investime, reforma në sistemin bankier, ndryshime në politikën fiskale, përfundimi i privatizimit të ndërmarrjeve, ndryshime në politikën devizore, zhvillimi i mëtutjeshëm i industrisë etj.

Çështjet sociale

            Duke u nisur nga teksti i dokumentit “Prioritete vizavi prioriteteve” përgatitur në kuadër të proektit “Platforma qyteatere për paqe dhe stabilitet”, mund të shihet se prioritetet themelore nga sfera e jetës sociale që i përmban kjo platformë janë:

-          rritja e punësimit;

-          plani strategjik për eliminimin e rënies sociale dhe së varfërisë (zvogëlimi i varfërisë);

-          sigurimi social e pensional.

Në mungesë të publikimit të tërësishëm të programit të punës së Qeverisë, në periudhën prej vitit 2002-2006, gjatë përcaktimit të faktit se në çfarë mase këto prioritete janë marë parasysh nga ana e Qeverisë, u shfrytëzua ekspozea e mandatarit Cërvenkovski për përbërjen e Qeverisë së re te Republikës së Maqedonisë. Në pajtueshmëri me këtë document i cili paraqet indikator relevant për orientimet e ardhëshme të veprimit të Qeverisë, është evidente se ajo në një masë të madhe i ka parashikuar prioritetet që i përmban “Platforma qytetare për paqe dhe stabilitet”.

Midis tjerash, në ekspozenë e vet, kryeministri i propozoi këto masa:

-          Qeveria e Republikës së Maqedonisë që në 100 ditët e para të formimit të vet në bashkëpunim me ekspertë të vendit dhe ndërkombtarë të hartojë strategji kombëtare për tejkalimin e papunësisë dhe uljen e varfërisë;

-          Qeveria të zhvillojë politikë tatimore e cila do të themelohet mbi parimet e neutralitetit dhe të drejtësisë;

-          Qeveria të zhvillojë politikë të partneritetit social me sindikatat për realizimin dhe mbrojtjen e të drejtave të punëtorëve;

Padyshim, pikëpamjet e mëparshme të kryeministrit paraqesin vërtetim të qartë për korrespondimin e prioriteteve për veprimin e ardhshëm të Qeverisë dhe të atyre të përfshira me “Platformën qytetare për paqe dhe stabilitet” e këto para së gjithash janë ulja e shkallës së varfërisë, rritja e punësimit dhe përmirësimi i standardit jetësor dhe e sigurisë sociale të qytetarëve të Maqedonisë.

Përparimi i gjendjes së sigurisë

            Kur bëhet fjalë për çështjen e përparimit të gjendjes së sigurisë në Republikën e Maqedonisë, analiza e përmbajtjes së Programit për punën e Qeverisë së Republikës së Maqedonisë në periudhën 2002-2006, vërteton se përmbajtjet e “Platformës qytetare për paqe dhe stabilitet” janë të vendosura, më të precizuara dhe më të përpunuara. Nga 9 detyrat dhe qëllimet prioritare, 3 sosh kanë të bëjnë me këtë sferë, të precizuara si:

-          kthimi i paqes në vend dhe sigurimi i çdo qytetari dhe i pronave në çdo pjesë të territorit të Maqedonisë;

-          kthimi i personave të zhvendosur me dhunë nga shtëpiat e tyre, mëkëmbja e vatrave të tyre familjare dhe i kapaciteteve ekonomike të agjësuara gjatë konfliktit të vitit të kaluar;

-          kthimi i besimit midis qytetarëve me përkatësi të ndryshme etnike dhe eliminimi i ndjenjës eventuale të diskriminimit, frikës dhe mosbesimit;

Në kapitullin e 7 të posaçëm të Programit, në veçanti janë elaboruar çështjet të cilat i sugjeron edhe PQPS-së, posaçërisht rreth ndërtimit të besimit ndëretnik, nxjerrjes së ligjeve tjera nga Marrëveshja Kornizë, zbatimi i ligjit për marrjen e armëve, sigurimi i përfshirjes adekuate të bashkësive etnike në strukturat e sigurimit, si dhe detyra të tjera programore. Edhe në ekpozenë e mandatarit, prioritet më i madh iu dha çështjes së kthimit të paqes dhe sigurisë.

Zhvillimi i vetadministrimit vendor

            Një nga angazhimet programore të definuara nga platforma qytetare për paqe dhe stabilitet është edhe zhvillimi i vetadministrimit vendor dhe decentralizimi.

            Ligjin për vetadministrim vendor e miratoi Kuvendi i Republikës së Maqedonisë në seancën e mbajtur më 24 janar, 2002. Ai ka të bëjë me marrëdhëniet dhe kompetencat na nivel komunal, raportin e pjesëmarrjes të qytetarëve në proceset e propozimit dhe marrjes së vendimeve të caktuara si dhe me raportin e pushtetit komunal dhe atij qëndror.           Qëndrimi i qytetarëve lidhur me decentralizimin e pushtetit niset nga e drejta elementare se ata duhet të përfshihen në një pjesë të madhe të aktiviteteve që kanë të bëjnë me proceset e vendosjes, posaçërisht të rëndësishme kur bëhet fjalë për problemet dhe aktivitetet vendore. Kjo është posaçërisht e rëndësishme nga aspekti se ata si obligues tatimorë nuk duhet vetëm të kenë obligime për mbushjen e buxhetit të shtetit, por të kenë të drejtë të vendosin si dhe ku duhet të përdoren të hollat e tyre.

            Në materialin e prezentuar, në dokumentin me titull “Prioritete vizavi prioriteteve”, qytetarët theksuan nevojën për mëvetësim dhe autonomi më të madhe të bashkësive vendore dhe për pjesëmarrjen më të madhe të tyre. Gjithashtu, ata theksojnë nevojën për “rrumbullaksimin” e legjislaturës në këtë sferë dhe zbatimin efektiv të saj. Si kusht më i rëndësishëm për zhvillimin e suksesshëm të pushtetit vendor.  Konstatim i ngjashëm është përdorur edhe në dokumentin e proektit të “Platformës qytetare për paqe dhe stabilitet”.

Përmirësimi i pozitës ndërkombtare

            “Platforma qytetare për paqe dhe stabilitet” në tesktin e përgatitur angazhohet edhe për përmirësimin e pozitës ndërkombtare të Republikës së Maqedonisë duke mos lënë pas dore faktin se Republika e Maqedonisë ishte një nga vendet e para na rajon e cila filloi procesin e stabilizim-asocimit në UE dhe afrimin e gjithmbarshëm drejt strukturave evro-atlantike.

            Në ekspozenë e vet para Kuvendit të Republikës së Maqedonise, kryeministri Branko Cërvenkovski në mënyrë deklarative vë në pah angazhimin e Qeverisë së re për integrimin në UE-në duke thënë se çdo përcaktim tjetër paraqet “qorrsokak historik”. Gjithashtu, kryeministri paralajmëron punën e Qeverisë së re duke deklaruar se “lufta për realizimin e përcatkimeve strategjike të Qeverisë nuk fitohet në Bruksel, por këtu në Maqedoni”.

            Kryeministri, duke nënvizuar se përcaktimi për integrimin e shpejtë në NATO dhe UE është përcaktim edhe i të gjitha qeverive të deritashme si dhe i pothuajse të gjitha partive që janë paraqitur ndonjëherë në skenën politike maqedonase, bind se përcaktimi i Qeverisë së re nuk është vetëm deklarativ, por është përcaktim qenësor.

            Fakti se edhe pas skadimit të 100 ditëve të para të punës së Qeverisë së re, Programi për punën e Qeverisë akoma nuk është sjellur dhe se edhe pas skadimit të 100 ditëve të para nga konstituimi i saj nuk mund të bëhet analiza e së njejtës, flet se si për çështjet e integrimeve evro-atlantike ashtu edhe për të gjitha çështjet tjera, Qeveria e re nuk ka strategji deri në fund të qartë për veprimin e vet.

PËRFSHIRJA E PROGRAMEVE TË PARTIVE

NË PROGRAMIN E QEVERISË

            Programet e partive politike të cilat e përbëjnë këtë Koalicion qeveritar për situata të caktuara kanë qëndrime pothuaj identike, kurse për disa të tjera, pikëpamje të ndryshme.

Zhvillim i shtetit juridik

            Për zhvillimin e shtetit juridik LSDM-ja parashikon kthimin e autoritetit dhe dinjitetit të institucioneve të pushtetit, mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të pakicave, respektimin e Kushtetutës dhe të ligjeve pavarësisht nga përkatësia etnike, fetare apo politike e qyteatrëve, zhvillimin e gjyqësisë së pavarur, me respektimin e parimit kushtetues për pushtetin e pavarur gjyqësor dhe realizimin e proektit për buxhetin e pavarur gjyqësor. Gjithashtu është paraparë lufta efikase kundër korrupcionit që nënkupton strategjinë për luftë kundër kriminalitetit të organizuar dhe zhdukjen e korrupcionit. LSDM-ja parashikon edhe ballafaqimin e hapur me nepotizmin në sektorin publik, si dhe respektimin e shtetit juridik dhe të sundimit të drejtësisë në mbarë territorin e Republikës së Maqedonisë. Participuesja në Qeveri, PLD-ja në programin e vet angazhohet për reforma në administratën publike, me kujdesin paralel për ekzistencën e të gjithë njerëzve të cilët të njejtën do të jenë të detyruar ta braktisin, për administratë profesionale shtetërore të udhëhequr nga parimet e përgjegjësisë, kompetencave, transparencës dhe neutralitetit partiak. Gjithsesi, PLD-ja angazhohet edhe për strategjinë për luftë kundër korrupcionit, kurse BDI-ja angazhohet për barazinë e të gjithë qytetatarëve para ligjit, decentralizimin e pushtetit me zhvillimin e pushtetit lokal me implementimin e tërërsishëm të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit.

Përparimi ekonomik

            Një pjesë e konsiderueshme e programeve të partive politike ngadhnjyese u bë pjesë edhe e Programit/ekspozesë të Qeverisë së re, të cilën e miratoi Kuvendi i Republiikës së Maqeonisë në ditën  e konstituimit të Qeverisë.

            Në të vërtetë, ajo që në “Platfomrën qytetare për paqe dhe stabilitet” qe vlerësuar (e para në programet zgjedhore të LSDM-së dhe PLD-së e mandej edhe në programin e Qeverisë së re) gjen operacionalizimin adekuat. Ndërkaq, në sferën ekonomike si detyra prioritare theksohen:

-          ulja e shkallës së papunësisë dhe varfërisë;

-          rritja e punësimit;

-          sigurimi i stabilitetit makroe-konomik;

-          politika e drejtë tatimore;

-          shpenzimi buxhetor në funksion të zhvillimit e jo në funksion të shterrjes së ekonomisë;

-          politikë adkuate tatimore;

-          kthmi i besimit ndaj bankave dhe ndaj kompanive të sigurimit;

-          kontrolli i privatizimit dhe përfundimi i tyre;

-          zhvillimi më i shpejtë i industrisë dhe xehtarisë;

-          strategji e re për zhvillimin e energjetikës;

-          zvogëlim i deficitit të tregëtisë së jashtme;

-          zhvillimi i fermave në bujqësi dhe zhvillimi i fshatit;

Çështjet sociale

            Duke u nisur nga fakti se tani më paraprakisht janë ekspozuar prioritetet e Qeverisë nga aspekti i zgjidhjes së problemeve në sferën e sociales, në vazhdim është elabaoruar kompatibiliteti i tyre me prioritetet që i përmbanin programet parazgjedhore të partive politike që participuan në punën e Qeverisë.

            Lidhja Social Demokratike e Maqedonisë, lidhur me zgjidhjen e problemeve në sferën sociale, në programin e vet parazgjedhor propozon zvoglimin e papunësisë si detyrë parësore. Për realizimin e këtij qëllimi të vet, Qeveria propozon një numër të madh masash për të cilat konsideron se do të japin efekte të shpejta dhe të dukshme. Parasëgjithash bëhet fjalë për sigurimin e lehtësimeve gjegjëse tatiomre të punëdhënsve dhe të kryerësve të veprimtarisë së pavarur, sigurimin e mikrokredive me kushte të volitshme për fillimin e biznesit familjar, gjegjësisht, vetpunsimin, përforcimin e përkrahjes në formimin e ndërmarrjeve të vogla e të mesme, dhënies së ndihmës teknike në inicimin dhe realizimin e ndryshimeve strukturore të subjekteve ekonomike, lehtësime plotësuese tatimore, kreditimin dhe subvencionimin e pagave gjatë punësimit të personave të invalidizuar dhe personave me pengesa në zhvillim, organizimin e punëve publike për proekte nga sfera e infrastrukturës komunale, ekologjisë etj, financimin e programeve për stërvitje, kualifikim të mëtejshëm, rikualifikim, zhvillim të disa aftësive apo përfitimin e disa diturive konjuktive.

            Gjithashtu, në programin parazgjedhor të LSDM-së në mënyrë decide shkruan: “Kemi program kombtar për luftë kundër varfërisë”. Gjegjësisht, LSDM-ja në programin e vet parazgjedhor thekson se varfëria nuk mund të zhduket brenda natës, por nuk do të lejohet të vazhdojë procesi i ndarjeve sociale në të cilin njëra palë brenda natës pasurohet, kurse nga ana tjetër, shumica mbetet në varfëri.

            Ndërkaq, për realizimin e suksesshëm të programit të vet kombtar, për luftë kundër varfërisë, Qeveria konsideron se është e domosdoshme që veprimin e vet ta orientojë drejt zgjidhjes së problemeve sociale (papunësisë, ndarjes në shtresa, varfërisë), zgjidhjes së problemeve ekonomike dhe zgjidhjes së problemeve shëndetësore. Njëkohësisht ajo konsideron se është e domosdoshme që ndihma sociale të arrijë në duart e vërteta.

            Partia Liberale Demokratike sa i takon zgjidhjes së problemeve në sferën sociale në programin e vet parazgjedhor propozon Marrëveshje kombtare për rritjen e punësimit, midis Qeverisë, sindikatave dhe punëdhënësve. Ndërkaq “marrëveshja do të paraqet përpjekje për t’u nxitur mobiliteti i punës, fleksibiliteti i saj, krijimi i garantuar i vendeve të rejatë punës, eliminimi i të punësuarve në të zezë, gjegjësisht paraqitja dhe sigurimi i tyre”. Njëkohësisht me këtë marrëveshje precizohen obligimet e të gjithë partnerëve në veçanti.

            Partia Liberal Demokrate në programin e vet parazgjedhor propozon edhe politikë gjegjëse sociale për zbutjen dhe tejkalimin e varfërisë.

            Bashkimi Demokratik për Integrim gjatë zgjidhjes së problemeve në sferën sociale, në programin e vet parazgjedhor, kushton vëmëndje shumë më të vogël. Gjegjësisht, në pajtueshmëri me fragmentet e analizuara nga programi i vet parazgjedhor, qëndrimi i tyre në formë eksplicite është shprehur si angazhim në ndërtimin e sistemit bashkëkohor ekonomik i cili duhet të krijojë hapsirë dhe garanca për investimet e huaja me çka patjetër do të zvogëlohet varfëria.

            Evidente nga e mëparshmja vijon se ekziston shkallë e lartë e korelacionit midis përmbajtjeve të programeve parazgjedhore të partive të cilat sot janë në pushtet dhe të programit të Qeverisë kur është në pyetje zgjidhja e problemeve nga sfera sociale. Ndërkaq, duhet vërrejtur posaçërisht kur janë në pyetje Lidhja Social Demokrate e Maqedonisë dhe Partia Liberale Demokrate se programet parazgjedhore të partive shumë më hollësishëm e elaborojnë zgjidhjen e problemeve sociale sesa që këtë e bën programi i përgjithshëm i Qeverisë, gjegjësisht ekpozeja e kryeministrit. Në këtë kontekst duket se duhet pritur programi i paralajmëruar i hollësishëm (akoma i papërpunuar) për punën e Qeverisë ashtu që të fitohet pasqyra më reale për atë se në çfarë masë në programin e Qeverisë do të inkorporohen propozimet më të veçanta konrete për tejkalimin e problemeve sociale që i përmbajnë programet parazgjedhore të partive në pushtet.

Përparimi i gjendjes së sigurisë

            Programet e pjesëmarrësve të koalicionit në pushtet “Për Maqedoninë sëbashku” që e përbëjnë dhjetë parti politike të bashkësive të ndryshme etnike, në të cilin më me ndikim janë LSDM-ja dhe PLD-ja nga njëra anë dhe Bashkimi Demokratik për Integrim si parti fituese e bashkësisë etnike shqiptare nga ana tjetër, janë me pikëpamje të ndryshme për gjendjet. Është evidente se për çështjet e paqes dhe të sigurisë, koalicioni “për” është decid dhe detyrat e tij programore të modifikuara në programin e Qeverisë janë pothuajse plotësisht të shterura, duke inkuadruar këtu edhe çështjen e përfshirjes etnike në strukturat e sigurimit. Sipas materialeve poseduese, BDI-ja në sferën e mbrojtjes dhe të sigurisë fokusohet në përbërjen e forcave të sigurimit të cilat nuk e pasqyrojnë kompozicionin etnik të popullatës, duke u angazhuar për përfshierjen e një numri sa më të madh shqiptarësh në strukturat shtetërore të mbrojtjes dhe sigurisë. Dhe duke përkujtuar në obligimet që në këtë aspekt dalin nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit.

            Në këtë segment, Qeveria, në Programin e vet angazhohet për “forca të afta sigurimi, profesionalisht mirë të stërvitura dhe të pajisura mirë, të cilat do ta pasqyrojnë përbërjen etnike të popullatës”. Edhe kryeministri, në cilësin e mandatarit, në ekspozenë e vet, posaçërisht dhe si prioritare elaboron çështjen për paqen dhe sigurinë në vet, duke e theksuar si “detyrë dhe punë parësore të Qeverisë së re”. Kryeministri është kategorik në atë se shumë punë në vend varen nga zbatimi në tërësi i Marrëveshjes Kornizë të Ohrit që për këtë Qeveri do të jetë një nga prioritetet më të larta. Qëndrojmë mbi çdo fjalë dhe presje. Do të zbatojmë gjithçka ashtu siç jemi marrë vesh. Asgjë më tepër e asgjë më pak… Duhet të kuptojmë dhe të pranojmë se Maqedonia na takon të gjithëve njëlloj dhe se askush nuk ka të drejtë ekskluzive të pronësisë së saj.

Zhvillimi i vetadministrimit vendor

            Partitë politike të cilat e formuan Qeverinë, në programet e tyre zgjedhore,  zhvillimit të vetadministrimit vendor, nuk i kuhtuan aq vëmëndje, krahasuar me atë që ua kushtuan disa segmenteve tjera nga programet e veta (sigurisë, ekonomisë, mbrojtjes sociale, arsimit etj.). Në programet e veta zgjedhore, partitë premtuan se do ta dëgjojnë zërin e popullit dhe se “LSDM-ja do t’i nxisë qytetarët drejtpërdrejt të marrin pjesë në kryerjen e punëve që janë në kompetencat e vetadministrimit vendor”. Gjithashtu, partitë premtuan se qyteatrëve do t’u sigurojnë pjesëmarrje në përcaktimin e çështjeve kruciale që janë me rendësi për procesin e decentralizimit. Nga ana e vet, për Partinë Liberale Demokrate, strukturat e përforcuara vendore, do të hapin “mundësi që të gjithë qytetarët të marin pjesë në marjen e vendimeve në nivel vendor”. Në disa pjesë të programit zgjedhor të Bashkimit Demokratik për Integrim, ku bëhet fjalë për decentralizimin e pushtetit, shumë shkurt flet edhe deklarata e saj ku vehet në pah se BDI-ja do të angazhohet për “decentralizimin e pushtetit dhe zhvillimin e vetadministrimit vendor”.

Përmirësimi i pozitës ndërkombtare

            Edhe në sferën e pozitës ndërkombtare të vendit, në mungesë të programit të miratuar të Qeverisë, e vetmja gjë me të cilën mund të bëhet krahasimi për kompatibilitetin me programet e partivë të koalicionit qeveritar, është ekspozeja e kryeministrit. Në këtë kontekst duhet përmëndur se programet e partive janë absolutisht kompatibile me ekspozenë e kryeministrit të prezentuar para Kuvendit të Republikës së Maqedonisë. Ndërkaq, nuk mungon edhe fakti se për pozitën e Republikës së Maqedonisë në planin ndërkombtar dhe integrimi me UE-në dhe NATO-n, në të gjitha programet e partive, madje edhe në ëkspozenë e kryeministrit, vehen në pah edhe disa fjali deklarative në fund të programit apo ekspozesë përkatëse, me të cilat theksohet përcaktimi strategjik i partisë gjegjëse/Qeveri për integrim në këto struktura.

PQPS-JA DHE ZBATIMI I

PREMTIMEVE ZGJEDHORE NË 100 DITËT E PARA

            Pa pretendime për t’u arsyetuar disa lëshime, është e nevojshme të theksohet se Qeveria e re e Republikës së Maqedonisë që në fazën e konstituimit të saj u ballafaqua me trashëgiminë e vështirë nga pushteti i mëparshëm. Bëhet fjalë për dhjetra mijë punëtorë “të urritur”, problemin e ndërmarrjeve të mëdha në humbje, problemin e korrupcionit, të kriminalitetit të organizuar, tregtisë së palejuar me narkotikë dhe me njerëz etj. Ndërkaq, pritej edhe implementimi i Marrëveshjes Kornizë, regjistrimi i popullatës, amvisërive dhe shtëpive, nënshkrimi i STAND-BY aranzhmanit të ri me FMN-në dhe detyra të tjera me karakter strategjik. Në vetë fillimin, do të thotë gjatë 100 ditëve, Qeverisë së re i krijoi kokëçarje edhe Lidhja e sindikatave të Maqedonisë me kanosje për grevë të përgjithshme, protestat e të ashtuquajturve “Luanë”, mbrojtësit dhe në përgjithësi përbërja rezervë e eprorëve ushtarak dhe policëve, me kërkesat gjithnjë e më të theksuara, lidhur me pjesëmarrjen në konfliktin luftarak, me një varg problemesh të pazgjidhura arsimore etj. Përkundër kësaj, Qeveria e re arriti të konstituohet dhe të konsolidohet me të gjitha dobësitë shoqëruese.

Zhvillimi i shtetit juridik

            Pas 100 ditëve të kaluara shteti juridik funksiononte në shenjë të dhënies së mundësive dhe kushteve për zhvillim më efikas të shtetit juridik edhe pse akoma ekzistojnë sektore ku shteti juridik nuk funksionon në aspekt të sigurisë së qytetarëve dhe ku mund të zbatohen tërësisht Kushtetuta dhe ligjet.

            Disa ministri, siç është Ministria e punëve të brendshme, nuk mund të kryejë kontrollin e tërësishëm në disa rajone, për gjetjen e disa personave për të cilët ekzistojnë dëshmi se janë kryerës të veprave penale, për ç’arsye shpallen edhe përndjekje edhe pse dihet madje se edhe ku në territorin e Maqedonisë fshihen kryerësit e tillë. Megjithatë, në këtë segment, ekziston dallim në aspektin pozitiv, krahasuar me përvojat dhe praktikën e mëparshme.

100 ditët e kaluara, Qeveria nuk tregoi rezultate shumë të mira për çështjen e departizimit dhe depolitizimit të organeve të administratës shtetërore për shkak se akoma zgjedhen njerëz që u takojnë disa partive politike, kurse anashkalohen cilësitë profesionale dhe mundësitë për udhëheqje. Megjithatë, janë për t’u përshëndetur hapat e Partisë Liberale Demokrate që pasuan pas reagimit të qytetarëve edhe pse për fat të keq kjo nuk u bë edhe nga LSDM-ja. 100 ditët e kaluara Qeveria tregoi rezultate në luftën kundër kriminalitetit të organizuar dhe zhdukjen e korrupcionit. Kontrolli dhe revizioni i përforcuar posaçërisht në proceset e privatizimit rezultoi me ngritjen e një numri të madh procedurash hetuese. Janë shtuar edhe aktivitetet lidhur me çështjet e zhdukjes së krimininalitetit të organizuar, posaçërisht në zbulimin dhe pengimin e tregtisë ilegale me njerëz.

Aktivitetet e këtilla Qeveria duhet t’i vazhdojë. Ndërkaq, posaçërisht duhet patur kujdes që të mos ketë seleksionim të njerëzve kundër të cilëve do të ngriten procedura hetuese. Procedurat nuk duhet të kufizohen as në mënyrë kohore – duhet të ndërmerren veprime edhe për vepra të kryera para vitit 1998, e as sipas përkatësisë etnike apo partiake të të dyshimtëve.

Në 100 ditët e para verrehet respektimi i pamjaftueshëm i zbatimit të marrëeshjeve ndërkombtare të cilat i ka ratifikuar Republika e Maqedonisë. Shembull i këtillë është zvarritja e bashkëpunimit me Tribunalin në Hagë.

Lidhur me zbatimin e Marrëveshjes Kornizë, Qeveria hartoi dinamikë për nxjerrjen e ligjeve dhe të akteve nënligjore. Megjithatë, dinamika nuk korrespondon me atë që qëndron në Marrëveshjen Kornizë që nga ana tjetër është edhe e kuptueshme, duke e pasur parasysh vonesën e cila zvarritet prej nënshkrimit të marrëveshjes.

Përparimi ekonomik

            Qeveria e re i caktoi orientimet themelore të politikës makro-ekonomike për vitin 2003. gjegjësisht, u përgatit dhe u miratua plani aksional për implementimin e Marrëveshjes Kornizë, filloi aksioni kundër korrupcionit dhe me përfaqësuesit FMN-së u nënshkrua STAND-By aranzhmani gjatë kohë i pritur, me çka u krijuan kushte për tërheqjen e kapitalit të huaj.

            Gjatë 100 ditëve të para ruheshin çmimet stabile dhe kursi stabil devizor i denarit, kurse rezervat devizore u ruajtën në nivel prej 800 milionë dollarësh. Mund të thuhet se u jetësua prodhimtaria industriale dhe këmbimi ekonomik me botën e jashtme, por akoma pamjaftueshëm që të sigurohet një zhvillim më dinamik.

            Për shkak se, për partnerin kryesor në Qeverinë e re (LSDM-në) marrja e sërishme e pushtetit do të thotë sfidë, është normale të presim se periudha e ardhshme do të jetë shansë për realizimin e asaj që është parashikuar në Programin e Qeverisë. Në këtë aspekt disa freskime kadrovike në Qeveri që duhet të bëhen sa më shpejtë, do të thonë garancë të llojit të vet.

            Vëmëndje meriton vlerësimi se përfaqësuesit e Qeverisë në bisedimet me përfaqësuesit e FMN-së nuk u gjendën aq mirë. Ata në pamundësi që përmes politikës më efikase fiskale të sigurojnë të ardhura më të mëdha buxhetore, u pajtuan me varijantën për rritjen e shkallës së TVSH-së për artikujt me shkallë koncesionale. Me këtë, vërtetë do të sanohet deficiti buxhetor për vitin 2003, por nga ana tjetër, do të ndikohet negativisht mbi standardin e popullatës. E kjo do të thotë, varfërim i mëtutjeshëm.

            Gjithashtu, nuk është bërë mjaft për tëheqjen e investimeve të huaja të drejpërdrejta, me çka do të kompenzohej deficiti i akumulimit vetanak. Gjithsesi, në këtë aspekt, situata e brishtë politike akoma paraqet pengesë për depërtimin e kapitalit të huaj, ndërkaq, pa investime të reja, nuk mund të rritet aktivizimi i kapaciteteve ekzistuese dhe ndërtimi i kapaciteteve të reja e me këtë, zvogëlimi i numrit të papunësuarve, gjegjësisht, rritja e numrit të të punësuarve që nga ana e vet do të ndikonte pozitivisht në zvogëlimin e efekteve negative nga TVSH-ja dhe në zvogëlimin e varfërisë.

Çështjet sociale

            Duke u nisur nga fakti se prioritete themelore në punën e Qeverisë janë zvogëlimi i varfërisë dhe i papunësisë, analiza për punën e Qeverisë në 100 ditët e para është e bazuar në analizat e asaj që ka bërë në periudhën e kaluar lidhur me këto probleme. Në këtë kontekst, vëmendje të posaçme meriton analiza e tre dokumenteve të rëndësishme që në masë të madhe përcaktojnë orientimet e veprimit të Qeverisë lidhur me problemet e parapara më parënga sfera sociale. Bëhet gjalë për Strategjinë kombtare për zvogëlimin e varfërisë në Republikëne Maqedonisë, marrëveshjen sociale dhe araznzhmanin STAND-BY me FMN-në.

1.      Strategjia kombëtare për zvogëlimin e varfërisë në Republikën e Maqedonisë

Kur është në pyetje analiza e këtij dokumenti të rëndësishëm, duhet vënë re se pavarësisht nga ajo që partitë në programet e veta parazgjedhore dhe Qeveria në Programin e vet të punës paralajmëronin Strategjinë e vet kombtare për uljen e varfërisë në Republikën e Maqedonisë, për shkak të periudhës së shkurtër të qeverisjes, nuk patën mundësi të ndërtojnë strategjinë e tyre. Strategjia ekzistuese ëshë hatuar nga ish-ministri i finansave të ish-Qeverisë. Strategjia është punuar në pajtueshmëri me kërkesat e Bankës botërore në periudhën e viteve 1999-2000 (versioni i përkohshëm) gjegjësisht periudha 2000-2002 (versioni ekzistues). Strategjia akoma nuk është nuk është pranuar zyrtarisht nga Qeveria por ajo paraqet bazë nisëse për ndërtimin e strategjive operative për tejkalimin e varfërisë dhe papunësisë.

Megjithatë, duke pasur parasysh se strategjia ekzistuese paraqet bazën nisëse për uljen e varfërisë dhe papunësisë, gjegjësisht paraqet udhëdrejtues konkret për hapat e ardhshme të Qeverisë lidhur me çështjen e varfërisë dhe papunësisë, fare shkurtë do të japim pikëpamjen tonë se në çfarë drejtimi ajo duhet të ndryshohet dhe të sendërtohet.

Strategjia duhet dhe mund të ndërtohet edhe mëtutje me zbatimin e qasjes pluraliste metodologjike që në vete me një relevancë të njejtë gjatë llogaritjes së shkallës së varfërisë, i merr parasysh si shpenzimin ashtu edhe të ardhurat. Njëkohësisht është e domosdoshme që t’i kushtohet vëmëndje më e madhe njërit nga gjeneratorëve më themelorë të varfërisë – papunësisë, përmes një analize plotësuese të papunësisë frikcionale, strukturale dhe ciklike. Nevojitet t’i kushtohet vëmëndje fenomenit të pabarazisë, si element i pandashëm i anazlizes se shkallës së varfërisë.

Gjithashtu për shkak të faktit se të dhënat e ofruara në strategji janë të vitit 2000, jemi të mendimit se nevojitet një analizë e re e standardit jetësor të një pjese jo të vogël të popullatës në Maqedoni e cila edhe psedrejtpërdrejt nuk itakon popullatës së varfër, për një kohë të shkurtë mund të varfërohet.

2.      Marrëveshja sociale

Qeveria e Maqedonisë më 20 dhjetor të vitit 2002 nënshkroi Marrëveshje sociale për bashkëpunim (partneritet social) me Lidhjen e sindikatave të Maqedonisë. Në kontekst të kësaj analize duhet theksuar se kjo marrëveshje i afirmoi prioritetet vijuese nga sfera sociale:

-          nxitjen e rritjes dhe zhvillimit ekonomik;

-          zhvillimin dhe përparimin e sipërmarësisë;

-          krijimi i kushteve dhe parashikimeve për hapjen e vendeve të reja të punës dhe zvogëlimi i papunësisë;

-          zvogëlim i varfërisë;

Ky hap i Qeverisë flet në mënyrë mjaft eksplicite se ajo është fuqimisht e vendosur që premtimet e veta parazgjedhoret’i realizojë në praktikë. Tregues më i mirë për këtë është korrespondimi evident i prioriteteve më parë të numruara dhe ato që u dhanë si në progamet parazgjedhore të partive ashtu edhe në ekspozenë e kryeministrit. Gjithsesi, për realizimin e këtyre qëllimeve nuk mjaftojnë vetëm dokumente por nevojiten edhe hapa konkrete praktike. Duke e vlerësuar marrëveshjen sociale si veprim pozitiv në punën e Qeverisë në 100 ditët e para, mbetet tëshohim se në çfarë mase do të realizohet ajo gjatë periudhës që vijon.

3.      STAND-BY aranzhmani me Fondin Monetar Ndërkombëtar

Me 7 shkurt 2003, Qeveria nënshkroi aranzhmanin gjatë kohë të pritur me Fondin Monetar Ndërkombtar. Ana e mirë e këtij aranzhmani është fakti që përveç përkrahjes së drejtpërdrejt financiare nga FMN-ja, në vlerë prej 27 milionë dollarë, ai automatikisht duhet t’i ç’ngrijë edhe mjetet e domosdoshme nga dhuruesit, në vlerë prej 126 milionë dollarë. Ana jo e mire del nga korrigjimi i shkallës së TVSH-së – çmimin që qytetarët e Republikës së Maqedonisë duhet ta pagauajnë për marrjen e këtij aranzhmani. Gjegjësisht, ndryshimi i tatimit të vlerës së shtuar parashikon uljen e shkallës së përgjithshme prej 19 në 18 përqind, por edhe hedhjen e një grupi më të madh prodhimesh nga shkalla e tashme koncesionale prej 5 përqind në nivel të shkallës së përgjithshme prej 18 përqind. Në këtë mënyrë nëse veçohen produktet themelore ushqimore do të vjen deri në rritjen e çmimit të prodhimeve dhe shërbimeve të cilat ndikojnë drejtpërdrejt në standardin jetësor të qytetarëve. Gjithashtu, reflektimet negative të këtij aranzhmani shihen edhe në faktin që me të FMN-ja nuk pranoi ligj të posaçëm për ndërmarjet në humbje me të cilin punësuarit do të mund të pensionoheshin në kushte të volitshme. Duke u bazuar në këtë krijohen parashikime reale për rritjen e papunësisë në Republikën e Maqedonisë.

Përparimi i gjendjes së sigurisë

            Vlerësimet e përgjithshme për gjendjen e sigurisë në vend në 100 ditët e para të Qeverisë, lëvizin nga “jostabilja” përmes gjendjes “të brishtë” deri në relativisht “stabile”. Duhet konstatuar se e njejta nuk është në nivel të kënaqshëm. Kjo është kushtëzuar nga shumë situata dhe ngjarje, posaçërisht në pjesën perëndimore të Maqedonisë, apo më saktë në rajonin më të gjërë të vendit që në vitin 2001 u përfshi nga veprimet luftarake. Në këtë pjesë të Maqedonisë akoma ka rajone ku shteti juridik nuk funksionon, ku siguria e qytetarëve nuk është e garantuar, ku paqja akoma nuk sundon plotësisht e disa pjesë nuk mund të kontrollohen nga forcat e sigurimit. Policia dhe ekipet etnikisht të përziera nuk janë të pranishme në të gjitha vendbanimet. Akoma ekzistojnë pjesë të vendit me mundësi të kufizuara qarkullimi që sigurohen me konvoje të organizuara me të cilat do të arrihen efektet e nevojshme. Për këto rajone, kontrolli i tërësishëm edhe më tutje është vetëm plan, duke përfshirë edhe planet për ndërtimin e stacioneve policore apo pajisjen e tyre. E gjithë kjo ndikon negativisht mbi të drejtat e disponimit të popullatës e cila pavarësisht nga përkatësia etnike kërkon nga forcat policore t’ua garantojë sigurinë.

            Pasojat nga kontrolli jo i plotë i të gjitha pjesëve të vendit pasqyrohen në veprimin e vazhduar të bandave kriminele për të cilat mendohet se operojnë në grupe prej 5 deri 10 personash. Kohëve të fundit, numri i tyre është gjithnjë e më i madh si edhe reziqet për sigurinë. Në kontinuitet ndodhin vrasje, plagosje dhe maltretime qytetarësh, plaçkitje dhe shkatërrime të sërishme të shtëpive të sanuara dhe objekteve tjera, vjedhje, kidnapime, kushtëzime dhe dukuri të ngjashme.

            Megjithatë, ekziston një dallim cilësor në qasjen e analizimit të problemeve nga sfera e paqes dhe sigurisë, midis Qeverisë së tashme dhe asaj ta mëparshmes. Vërrehen edhe ecuri pozitive konkrete edhe pse rezultatet janë larg shpresës dhë dëshirës së qytetarëve.

1.      Vazhdimi i ekipimit të forcave të sigurimit

Në strukturat e sigurimit, si rezultat i përpjekjeve për implementimin e Marrëveshjes së Ohrit, pjesëtarët e bashkësive etnike janë vënë në vende më të larta – zëvendës ministra, sekretarë shtetërorë, deri në komandantë stacionesh policore. Përveç kësaj, në 100 ditët e kaluara të kësaj Qeverie, përmes kurseve afatshkurte janë arritur rezultate të caktuara në “përfshirjen e drejtë të bashkësive etnike”. Kjo posaçërisht ka të bëjë me shqiptarët. Struktura kombtare e forcave të sigurimit është përmirësuar dukshëm kurse masat që zbatohen në Qeveri dhe në ministritë kompetente do të korrespondojnë edhe më shumë me strukturën kombtare të popullatës. Në ëktë periudhë, mëgjithatë, përbirohen dy gjendje: anashkalimi i përfshirjes së bashkësive tjera etnike, posaçërisht i romëve, në zgjidhjet konkrete kadrovike dhe përbirimi i kandidatëve joadekuatë gjatë zgjedhjes të pjesëtarëve të forcave të sigurimit. Gjegjësisht, verrehet mospërfillja e kriteriumeve të përgjithshme gjatë zgjedhjes së kandidatëve nga rradhët e bashkësive etnike të cilët më parë duhet të kalojnë nëpër stërvitje speciale.

2.      Sstrukturat paramilitare

Në programin e Qeverisë është shmangur kualifikimi “strukturat paramilitare”.  Në PQPS-në, në pjesën për sigurimin e shtetit, kjo çështje zë vend kryesor. Dallimi në kualifikimin paraqitet si shprehje e botëkuptimeve për atë se vallë strukturat paramilitare janë shpërndarë pas shformimit të UÇK-së, apo edhe më tutje janë të pranishme por si grupe kriminogjene – siç përmenden më shpesh nga organet zyrtare të shtetit në 100 ditët e kaluara. Raportet nga tereni flasin për grupe mobile mirë të armatosura, të përbëra nga 10 madje edhe nga më shumë  pjesëtarë të UÇK-së së shformuar. Veprimi i tyre i ngjan formacionit paramilitar për ç’arsye edhe nuk guxon të minimizohet mundësia për rrezikimin e paqes dhe stabilitetit në disa pjesë të vendit. Madje edhe me pranimin e kualifikimit “banda kriminele”, mungon aksioni i shpejtë dhe efikas për ballafaqim. Pasojat nga kjo janë numër i madh viktimash, vrasje, plagosje, grabitje, kanosje, kushtëzime, shkatërrim objektesh (para së gjithash, ato të sanuara), pothuajse në të gjitha rajonet e krizës si dhe mundësia e kufizuar e qarkullimit dhe komunikacionit që shihet para së gjithash në pamundësinë për vendosjen e komunikacionit hekurudhor për pasagjerë në relacionin Shkup-Tetovë-Gostivar-Kërçove. Popullata vendore në reagimet e veta kërkon qerim hesapi sa më të shpejtë dhe më efikas me këto banda kriminele (formacione paramilitare) kurse Qeveria është e obligueshme të dëgjojë zërin e popullit, posaçërisht kur ai identifikohet pavarësisht nga përkatësia kombtare. D.m.th. rezultatet në këtë plan janë të dukshme por jo edhe të plota.

3.      Çarmatimi

Që të munden forcat e sigurimit t’i ndërmarin të gjitha masat për vendosjen e paqes dhe sigurisë së qytetarëve është e domosdoshme të paraprijë çarmatimi i popullatës civile. Vlerësimet tregojnë se te qytetarët ilegalisht gjenden armë në sasi prej 600 deri 700 mijë copë apo mesatarisht, çdo i treti banor i Maqdonisë posedon armë. Aksionin për çarmatim nuk mund dhe nuk guxon ta udhëheqë stihia por ai duhet të organizohet dhe planifikohet maksimalisht, i rregulluar me ligj dhe me kyçjen e faktorëve ndërkombëtarë. Në 100 ditët e kaluara të qeverisë së re, për nevojën nga sjellja e këtij ligji vetëm diskutohet dhe konstatohet. Identik është rasti me parlamentin. Edhe pse ligji për armatim konsiderohej si prioritar për shkak të efekteve të përgjithshme që duhet të arrihen për kontrollimin e gjendjes në mbarë shtetin, praktikisht asgjë nuk është arritur. Zvarritja dhe shtyerja e nxjerrjes së ligjit shkakton pasoja të rënda. Përvoja nga vendet tjera tregon se për grumbullimin e suksesshëm të armëve nevojiten 3 deri 18 muaj. Kjo do të thotë se pushteti aktual duke e shtyrë nxjerrjen e rregullativës ligjore e shtyn edhe askionin.

4.      Kthimi i të zhvendosurve

Edhe pse kanë kaluar pothuaj një vit e gjysëm nga se pushuan zyrtarisht veprimet luftarake, Maqedonia përballet me problemin e kthimit të të zhvendosurve. Sipas të dhënave, në qendra të ndryshme, hotele, shtëpi private dhe të ndryshme jashtë vatrave të tyre gjenden edhe rreth 8000 persona. Kthimin e tyre e pengojnë disa shkaqe: mosfunksionimi i shtetit juridik dhe paqja e tejdukshme në rajonet e krizës, ndjenja e pasigurisë, kanosjet e mëtejshme por edhe vazhdimi i veprave të këqia të bandave të ndryshme të armatosura kriminele.

            Çështja e kthimit të të zhvndosurve gjendet midis 9 prioriteteve në programin e Qeverisë. Kryetari i Qeverisë me një rast gjatë takimit me të shpërngulurit nga Haraçina theksoi se “qëllimi i kësaj qeverie në të cilin punojmë dhe nuk do të heqim dorë, pa marë parasysh pengesat me të cilat do të ballafaqohemi, është që të gjithë personat e zhvendosur brenda vendit të kthehen në shtëpitë e tyre”. Në po këtë takim, kryeministri vlerëson se: “ky proces në periudhën e kaluar nuk ka qenë mjaft i suksesshëm dhe i shpejtë”.

            Gjendja përsëritet. Nuk ka kurrëfarë rezultati e as aksion të organizuar dhe të prograuar për kthimin e të zhvendosurve nga qendrat kolektive. Qytetarët ankohen se për qëndrimin e të zhvendosurve shpenzohen pa kthim të hollat me të cilat duhet t’u përmirësohen kushtet për kthim. Interesi kombëtar për kthimin e të zhvendosurve në shtëpitë e tyre nuk kalon në vepër. Problemi mbetet i hapur, pa masa të dukshme konkrete. Kthimi i të zhvendosurve lidhet edhe me domosdoshmërinë për rindërtimin e kapaciteteve të shkatruara ekonomike. Ky process deri më tani as që ka filluar.

5.      Fati i të rrëmbyerve dhe të përsonave të zhdukur

Edhe kjo qeveri nuk tregoi gatishmëri të madhe, sëpaku në periudhën e deritashme për t’i pastruar dilemat me fatin e të rrëmbyerve dhe të personave të zhdukur. Në katër muajt e kaluar është mbajtur një takim i familjeve të të 12 të rrëmbyerve me kryeministrin dhe një takim i farefisit të të 6 të zhdukurve me ministrin e punëve të brendshme. Deri më tani gjithçka përfundon në premtime se “do të punohet me përgjegjësi të madhe në ndriçimin e fatit të të rrëmbyerve”, kurse pohimet se “pjesa më e madhe e dokumentacionit për rastin e të rrëmbyerve është zhdukur nga arkivi i Ministrisë së punëve të brendshme” nuk paraqet kundërvlerë të kënaqshme për joefikasitetin e deritashëm.

Praktikisht, mund të thuhet se, përcaktimi programor i Qeverisë për “sqarimin e fatit të personave të rrëmbyer dhe të përgjegjësisë për rrëmbimet e kryera si dhe për fatin e personave të zhdukur” as që ka filluar të realizohet. Misteri me 12 maqedonasit e rrëmbyer, që të gjithë nga rajoni i Tetovës si dhe i 6 shqiptarëve të zhdukur, mbetet i pasqaruar, që ndikon në të derjtën e disponimit të qytetarëve dhe në gjendjen e sigurisë në rajon.

6.      Pengimi i dhunës dhe presionit për pastrim etnik

Në vend vazhdon dhuna ndaj popullatës të pafajshmë. Atë e bëjnë grupe kriminogjene. Pavarësisht nga përkatësia kombëtare, popullata cilvile nuk i pranon ato. Në territoret etnikisht të pastërta ky lloj dhune merr karakterin e kushtëzimeve për para, grabitjeve, përhapjen e prostitucionit dhe të ngashme të cilat zbehin përshtypjen e përgjithshme për efikasitetin e focave të sigurimit dhe kontrollot në mbarë territorin e vendit. Ndërkaq, dhuna e këtillë, djegiet dhe presionet janë evidente edhe në mjediset etnikisht të përziera.

Ky lloj veprimi merr karakterin e tentimit për krijimin e territoreve etnikisht të pastërta. Përcaktimi programor i Qeverisë për pengimin e çdo lloj dhune apo presioni për pastrimin etnik të disa vendbanimeve apo pjesëve të territorit të Maqedonisë nuk ka rezultate më konkrete.

Zhvillimi i vetadministrimit vendor

            Midis prioriteteve të qytetarëve sa i takon funkionimit të gjithmbarshëm të shtetit dhe të organeve të tij ishin decentralizimi, zhvillimi dhe funksionimi i vetadministrimit vendor. Centralizimi i shtetit me forcën që është koncetruar në nivel shtetëror paraqet një nga problemet me të cilat për çdo ditë ballafaqohen qytetrarët e rëndomtë. Prandaj, një nga prioritetet e pushtetit i cili i kaloi 100 ditët e para, duhej të ishte edhe forcimi i funksioneve dhe ingerencave të vetadministrimit vendor, gjegjësisht të komunave. Edhe pse ligji për vetadministrim vendor është nxjerrë, prap se prap mbetet nxjerrja e ligjeve plotësuese që do ta rregullojnë këtë sferë. Për kët qëllim, Ministria e vetadministrimit vendor përgatiti plan operativ për realizimin e Marrëveshjes Kornizë. Sipas kësaj ministrie, ligjet për ndërmarrjet publike, për marrëdhëniet në punë, për gjyqet, dokumentet e udhëtimit, të avokatit popullor, të procedurës ekzekutive, arsimimit të mesëm, arsimimit fillor, të kulturës, përdorimit të simboleve të bashkësive, të këshillit gjyqësor republikan dhe ligjit për përdorimin e gjuhëve që dalin si obligim nga Marrëveshja e nënshkruar Kornizë duhet t’i dorëzohen Kuvendit deri në fund të prillit.

            Nga ana tjetër, në pothuaj të gjitha komunat dhe njësitë e tyre janë përfshirë njerëz të ri, në numrin më të madh të rasteve, përfaqësues të koalicionit “Për Maqedoninë sëbashku”. Në disa njësi të vetadministrimit vendor varrehet se për njerëz udhëheqës në njësitë rajonale janë vënë njerëz të cilët nuk kanë shkallë adekuate të arsimimit apo janë pa kualifikim dhe kompetenca për funksionin apo resorin që e kanë marë. Diku verrehet se si kritere themelore të emërimit të funksioneve merren aktivitetet e deritashme partiake.

            Një e dhënë tjetër që bie në sy është tendenca që në shumë institucione në pozita udhëheqëse të kthehen kuadro të cilat në këto funksione kanë qenë para zgjedhjeve në vitin 1998. kjo u jep të drejtë dyshimeve rreth përgatitijes së Qeverisë në drejtim të marrjes së hapave për ndryshime më radikale. Si në njësitë e vetadministrimit vendor ashtu edhe në nivel shtetëror, me emrimin e njerëzve kompetentë të ri dhe profesionistë në vende udhëheqëse të gatshëm të bëjnë ndryshime cilësore në resoret ku do të emroheshin.

            Në disa institucione vërrehet prania e nepotizmit për çka disa herë është alarmuar. Anketat, p.sh. në Manastir, tregojnë se Qeveria duhet të luftojë më energjikisht me këtë dukuri, me të cilën disa që kanë fuqi vendore dhe shtetërore, demonstrojnë forcë dhe autoritet.

            Për shkak se në rajonet e krizave duhet të jetosohen edhe patrullat e përziera policore, mbetet të shihet në periudhën e ardhshme se si do të ballafaqohet me këtë problem Ministria e punëve të brendshme, por edhe vetadministrimi vendor. Rezultatet e deritashme nuk janë deri në fund të qarta që të mnd të nxirret konkludim më konkret.

            Duke u përqëndruar në trajtimin e organizatave joqeveriatre të vetadministrimit lokal, duhet theksuar se mandatari Cërvenkovski në ekspozenë gjata zgjedhjes së Qeverisë theksoi rëndësinë që përveç mediumeve duhet ta kenë edhe qytetarët dhe sektori joqeveritar. Kjo në njëfarë mënyre u jep rëndësi më të madhe organizatave joqeveritare që të jenë korigjues dhe iniciatorë në zhvillimin e proceseve demokratike dhe faktor i cili gjithmonë do të jetë i respektuar për shkak se niset nga interesat e njerëzve të rëndomtë. Mirëpo, trajtimi i tanishëm i organizatave joqeveriater nga ana e pushtetit në të gjitha nivelet, tregon se ato janë jo mjaft të kyçura në luftën kundër korrupcionit, çarmatimit, nepotizmit dhe papunësisë. Ato nuk janë të koordinuara sa duhet në aktivitetet e veta posaçërisht në segmentet që duhet ta zhvillojnë vetëadministrimi vendor.

Përmirësimi i pozitës ndërkombtare

            Analiza për zbatimin e së premtuarës nga 100 ditët e para të Qeverisë, në këtë moment është shumë e vështirë, duke pasur parasysh se për çfarë procesi të gjatë bëhet fjalë, njëkohësisht duke e ditur edhe se kjo distancë kohore praktikisht nuk do të thotë asgjë.

            Me rëndësi është të përmendim se kur flitet për afrimin drejt UE-së dhe NATO-s, posaçërisht drejt UE-së, nuk bëhet fjalë për afrim siç mund ta zbatojë apo deklarojë një anëtar i cilës do qeveri e as që pë afrimin në UE mund të jetë i obliguar vetëm një anëtar i Qeverisë. Afrimi drejt UE-së do të thotë punë dhe ndërtim i strategjisë në të gjitha fushat e jetës shoqërore, duke filluar me shtetin funksional juridik, reformat në sistemin ekonomik dhe financat, përmes shëndetësisë, gjyqësisë, punëve të brendshme, mbrojtjes, deri te kultura, mbrojtja e ambientit jetësor dhe bujqësia. Prandaj edhe monitorimi në këtë sector nuk mund të kufizohet vetem me përcjelljen e një resori por të punës dhe aktiviteteve të gjithmbarshme të Qeverisë në të gjitha resoret e saja. Qeveria në 100 ditët e para tregoi se ka për qëllim të vë rend në politikën e jashtme të Republikës së Maqedonisë. Megjithatë, nuk janë ndërmarrë masat me çka do të tregojë se prezentimi i Maqedonisë në botë është çështje me interes kombëtar.

            Respekti ndaj qëndrimit të kryeministrit se strategjia për zgjidhjen e kontestit me Greqinë rreth përdorimit të emrit kushtetues të Republikës së Maqedonisë nuk diskutohet publikisht, nuk e kufizon mendimin se kontesti rreth emrit së paku në opinion krijoi përshtypjen të një kontesti në relacionin kryetar dhe shtet-Qeveri. Gjatë kohë negocuesi i paemruar i debateve publike, detyra e të cilit është ajo, jo vetëm që hedhin hije në angazhimin për kohabitim por lënë përshtypjen se Maqedonia në të vërtetë as që ka strategji për atë se si ta përforcojëpozitën e vet negocuese.

            Angazhimet e ministreshës së punëve të jashtme – revokimit të ambasadorëve të cilët funksionin e vet e kryejnë në mënyrë joadekuate, revizionet e punës së ambasadave dhe paralajmërimet për nxjerrjen e ligjit për diplomaci, janë të nevojshme por nuk mjaftojnë që të vlerësohet se Maqedonia ka politkë të përhershme të jashtme dhe raport stabil kryetar-qeveri. Kjo vërtetohet në mënyrë plotësuese me procedurën për emrimin e ambasadorëve të rinj, aq më shumë me procedurën rreth definimit të rolit të Maqedonisë për çështjen e krizës irakiane.

1.      Afrimi në UE

Një nga rrethanat fatlume në tërë situatën është zgjedhja e ministreshës të obliguar për integrimet evropiane. Nga deklaratat në mediat mund të konludohet se bëhet fjalë për njohës të mirë të situatave, për analist dhe realist të mirë e cila lidhur me çështjen për afrimin drejt Unionit Evropian është e gatshme të punojë mjaft dhe ta kuptojë seriozisht punën e vet. Mirëpo, siç përmendëm edhe më parë, një njeri nuk mjafton që Maqedonia të arfohet drejt UE-së.

Kur flitet për afrimin e Maqedonisë së UE, më me rëndësi janë kriteret e unionit të miratuara në Këshillin Evropian në Kopenhagë në vitin 1997:

-          shtet juridik funksional dhe respektimi i demokracisë si parim themelor i funksionimit të shtetit;

-          system funksional ekonomik i cili mund ta durojë konkurencën e tregut evropian; dhe

-          afrimi i legjislaturës kombtar drejt asaj evropiane;

Ndërkaq, duket se shprehja “aproksimim i legjislaturës” të cilën e përdorin politikanët apo që do të thotë “afrim i legjislaturës”, jo rallë herë merret si kriter me të cilin matet afërsia e Maqedonisë në Union Evropian. Kjo qasje është fare e gabueshme duke e pasur parasysh se kriter kyç, në të vërtetë është se sa respektohen ligjet në Maqedoni (madje edhe ato të paharmonizuarat), gjegjësisht sa funksionon shteti juridik, janë fare të panevojshme ligjet të cilat janë harmonizuar me ato evropianet e që nuk zbatohen.

Si do qoftë, kur flasim për rezultate konkrete të Qeverisë në 100 ditët e para patjetër duhet të përmendim se dinamika e procesit në Sektorin e Integrimit Evropian duket kështu:

-          sjellja e Strategjisë kombtare që planifikohet në maj 2003;

-          përcaktimi i dinamikës për afrimin e legjislaturës, planifikuar për në fund të shkurtit 2003;

-          përcaktimi i strategjisë së informimit, planifikuar për në shkurt të 2003;

Së këndejmi, është i paevitueshëm konkludimi se në 100 ditët e para Qeveria nuk ka bërë asnjë hap konret ashtu që procesit ë integrimit në Unionin Evropian t’i japë dinamikë më të madhe. Nga ana e vet, nuk guxojnë të harrohen as gjendjet që i gjetën në ministritë dhe sektoret, duke përfshirë edhe ekipimin e pamjaftueshëm me kuadër profesional që pamundëson kënaqjen e dinamikës që u premtua në zgjedhjet. Prandaj, është shumë e rëndë detyra që në 100 ditët e para të bëhet një progres lidhur me afrimin drejt Unionit Evropian.

Në këtë aspekt, mësimi nga përvoja e Kroacisë dhe Sllovenisë, vende me të cilat janë realizuar kontakte intensive, mund të paraqet impuls më të madh në krijimin e programit për politikën drejt UE-së. aq më shumë që sektori maqedonas për integrim evropian në sektore të veçanta, me përjashtim të dy, tri ministrive, nuk janë shumë aktive.

2.      Integrimi në NATO

Ndryshimet dhe plotësimit të Ligjit të mbrojtjes në janar të v.2003 paraqesin hap konkret drejt afrimit në aleancën e NATO-s. takimet e realizuara në nivel shtetëror, komunikimi i rritur dhe këmbimi i përvojave, i kontribuojnë shpejtimit të proceduës, megjithatë nuk mund të shmanget mendimi i përgjithshëm se nuk janë marrë bërë hapa për identifikimin e forcave që e ngadalsojnë procesin integrues, aq më pak janë bërë hapa për pengimin e veprimit të tyre, pra është evidente se disa struktura gjysëm-legale që merren me kontrabandë dhe të cilave ekzistimi i kufinjëve u shkon në dobi dhe të cilat janë finansisht mjaft të fuqishme – e ngadalsojnë procesin e integrimit në UE dhe NATO.

PIKPAMJE PËRFUNDIMTARE

            Në rezimenë lidhur me analizën për atë që është bërë në 100 ditët e para, mund të theksohet se edhe pse kjo periudhë është e shkurtër për marrjen e masave të cilat do të sjellin ndryshime radikale, Qeveria ofroi tregues konkretë nga të cilët mund të shihet shkalla e realizimit të premtive parazgjedhore e me vetë këtë edhe mjaft indikatorë për vlerësimin e punës së saj të deritashme.

Zhvillimi i shtetit juridik

            Qeveria patjetër duhet të krijojë kushte dhe mekanizma për aktivitete në drejtim të departizimit dhe depolitizimit të organeve të administratës shteëtrore, për zbatimin efikas dhe të tërësishëm të Kushteuttës dhe ligjeve në mbarë territorin e Republikës së Maqedonisë, si dhe zbatimin e ët gjitha marrëveshjeve ndërkombtare që i ka ratifikuar deri më tani. Nevojitet sjellja dhe ndryshimi i legjislaturës që do të kontribuonte drejt përforcimit të gjyqësisë së pavarur, implementimit të tërësishëm të marrëveshjes Kornizë të Ohrit si dhe për vazhdimin e luftës kundër kriminialitetit të organizuar dhe zhdukjes së korrupcionit. Kështu do të krijoheshin mundësi reale për sundimin e drejtësisë dhe të shtetit juridik në tërësi për çka  angazhohen të gjitha partitë politike në programet e tyre dhe Qeveria në tërësi.

Përparimi ekonomik

            Gjithsesi është normale të pritet që Qeveria e re nuk do të kënaqet vetëm me çmime stabile, inflacion të ulët dhe kursin stabil devizor të denarit. Për ta nxjerrë shtetin nga stagnimi dhe për ta zvogëluar varfërinë dhe papunësinë, ajo do të duhet të aktivizohet edhe për:

-          rritën afatgjate të qëndrueshme të bruto prodhimit e vendit;

-          shtimin e prodhimtarisë industriale;

-          rritjen e eksportit dhe substitucionit të arsyeshëm ekonomik të importit;

-          balansimin e bilansit tregtar dhe pagesor të shtetit;

-          zvogëlimin e shkallës së papunësisë dhe rritjen e punësimit;

-          rritjen e të ardhurave sociale të të punësuarve;

-          përmirësimin e standardit jetësor të popullatës;

-          zvogëlimin e shpenzimeve të shpenzimit publik;

-          rritjen e investimeve; dhe

-          shfrytëzimin racional të resurseve natyrore;

Çështjet sociale

Në shqyrtimet përfundimtare për atë që e përmbushi Qeveria në sferën e jetës sociale, mund të theksojmë se edhe pse koha prej 100 ditësh është periudhë e shkurtër për marrjen e masave që do të nxisin ndryshime më radikale në sferën e jetës sociale, prap se prap Qeveria me punën e vet ofroi tregues konkretë për shqyrtimin e shkallës së realizimit të premtimeve parazgjedhrore e me vetë këtë edhe mjaft indikatorë për evaluimin e punës së vet të deritashme. Në këtë kontekst, duke u nisur nga fakti se punët nuk mund të shihen vetëm bardh e zi, gjegjësisht, ndryshimi i gjendjes në sferën sociale është proces fare kompleks, i kushtëzuar nga shumë faktorë (ekonomikë, politikë dhe etnikë), megjithatë do të lejojmë që në formë fare eksplicite të japim mendimin tonë për punën e Qeverisë në 100 ditët e para.

Çka është ajo që e plotësoi Qeveria nga premtimet e veta:

-          në qendër të veprimit të vet vuri çështjen për zvogëlimin e varfërisë dhe të papunësisë si detyrë të vetën themelore;

-          me nënshkrimin e marrëveshjes sociale, Qeveria pranoi të zhvillojë politikë të partneritetit social me sindikatat për realizimin dhe mbrojtjen e të drejtave të punëtorëve;

-          në sferën e politikës tatimore, Qeveria ndërpreu tatimin për ushtrinë me çka i zvogëloi ngarkesat tatimore;

-          paralajmëroi kursime të mëdha të shpenzimeve publike me çka duhet krijuar hapsirë për investime më të mëdha n sektorin privat që kjo të rezultojë me mundësi të punësimit më të madh;

-          ngriti iniciativën për sigurimin e lehtësimeve përkatëse tatimore për punëdhënësit të cilët punësojnë persona të rinj;

-          ngriti aksionin për përcaktimin dhe zbatimin konsekuent të kritereve për realizimin e të drejtës për ndihmë sociale dhe rregullimin e statusit të punëtorëve të paparaqitur të cilët njëkohësisht janë shfrytëzues të ndihmës sociale;

Atë që nuk e realizoi Qeveria lidhur me premtimet e veta, para së gjithash është në korelacion të drejtpërdrejt me kontraktimin e aranzhmanit të ofruar me FMN-në. Njëherit ai paraqet shtypje të drejpërdrejt ndaj qytetarëve në Maqedoni me standard më të ulët jetësor e kjo është në kundërshtim me premtim parazgjedhore për uljen e varfërisë.

Ky aranzhman ka reflektime plotësuese negative për ç’arsye i njejti definitivisht përjashtoi mundësinë për nxjerrjen e ligjit të posaçëm të ndërmarrjeve në humbje me të cilin të punësuarit do të mund të pensionoheshin me kushte të volitshme. Kështu Qeveria, jo vetëm që nuk do ta realizojë zvogëlimin e premtuar të papunësisë, por do të krijojë parashikime reale për rrtijen periodike të papunësisë në vend.

Përfundimisht, duket se Qeveria se nuk plotëson në tërësi edhe një nga premtimet themelore parazgjedhore në aspekt të kujdesit për sigurinë sociale të qytetarëve, me atë që nuk tregon mjaft ndijshmëri që me masat përkatëse dhe dinamizëm t’u gjejë zgjidhje grevave ekzistuese në Republikën e Maqedonisë.

Përparimi i gjendjes së sigurisë

            Mund të rezimohet se në sferën e sigurisë si një nga çështjet prioritare të Programit të Qeverisë dhe përcaktimeve të qarta të PQPS-së, masat dhe aktivitetet nuk korrespondojnë me nevojat. Qeveria dhe organet e vendit gjenden para shumë sfidave por edhe aktiviteteve të domosdoshme. Priten aksione rregullimi, procesi për ndërtimin e besimit ndëretnik, si respektim të fjalës së dhënë publikisht, në marrëveshjet e nënhshkruara, parimet deh vlerat e të drejtës ndërkombtare, siç thuhet në Programin e Qeverisë.

Zhvillimi i vetëadministrimit vendor

            Hulumtimet e mendimit të qytetarëve për Qeverinë që janë bërë nga ana i Institutit për hulumtime sociologjike-juridike në Shkup, tregojnë se Qeveria e Branko Cërvenkovskit gëzon besimin e 72% të të anketuarve. Kjo tregon se përkundër të gjitha problemeve që i kanë qytetarët, tani për tani, i besojnë kësaj qeverie.

            Në një pjesë të madhe të aktiviteteve të vetë, Qeveria arriti të imponohet si autoritative dhe me përgjegjësi, si në nivel shtetëror ashtu edhe në nivel lokal. Kjo shihet posaçërisht në sektoret siç janë lufta kundër kriminalitetit të organizuar, korrupcionit, prostitucionit dhe shtëpive publike, tregtisë me drogë.

Mbetet që në periudhën e ardhshme vëmëndje më të madhe t’i kushtojë decentralizimit të pushtetit dhe forcimit të vetadministrimit vendor, posaçërisht me punësimin e kuadrove në administratën publike, ku përkatësia partiake nuk do të jetë parakusht themelor. Periudha e ardhshme do të jetë shumë e rëndësishme edhe në sektoret të cilat me ligjin e vetadministrimit vendor në duart e komunave gradualisht duhet të kalojnë: arsimi, shëndëtësia, kultura, privatizimi i një pjese të institucioneve parashkollore etj.

Përmirësimi i pozitës ndërkombtare

            Kjo analizë nga fundi sërish na kthen drejt asaj prek ku edhe filluam e kjo është mungesa komplete e analizës kritike dhe konstruktive, mungesa e strategjisë dhe mosrespektimi i asaj që kanë bërë ata para nesh. Pa marrë parasysh sa pak ëshë ajo, praqitet mungesa e kontinuitet. Kuptohet, pa angazhime serioze për shtet juridik funksional në të cilin ligji, qoftë edhe i paharmonizuar, të respektohet nga të gjithë dhe në mbarë territorin, harmonizimi i legjislaturës është vetëm operacion formal i cili është por edhe nuk do të thotë të jetë me rëndësi si kriter për afrimin drejt Unionit të Evropës.

            Në këtë drejtim edhe ky monitorim vlerëson volitshëm deklaratën e kryeministrit Cërvenkovski në ekspozenë në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë, se lufta për integrimin e Maqedonisë në UE-në dhe NATO-n fitohet në Maqedoni e jo në Bruksel dhe se çdo opcion tjetër për Maqedoninë paraqet qorrsokak historik. Por, disi vështirë, së paku në 100 ditët e para mund të vërrehen hapa konkret në këtë drejtim. Të shpresojmë se në periudhën e ardhshme të veprimit të vet nuk do të vazhdojëkjo tendencë.

Implementues i proektit:

Fondacioni Instituti Shoqëria e Hapur - Maqedoni

Kontakte:

Ø       Slavica Inxhevska, zëvendës drejtor ekzekutiv i programeve të bashkuara,

Fondacioni Instituti Shoqëria e Hapur - Maqedoni

bul. Jane Sandaski 111 fahu p. 378, 1000 Shkup, Maqedoni

tel. ++389/2/44-44-88; faks. ++389/2/44-44-99; e-mail: sindzev@soros.org.mk

Ø      Neda Zdraveva, koordinatore e Programit juridik,

Fondacioni Instituti Shoqëria e Hapur - Maqedoni

bul. Jane Sandaski 111 fahu p. 378, 1000 Shkup, Maqedoni

tel. ++389/2/44-44-88; lok. 188; faks. ++389/2/44-44-99; e-mail: nzdrav@soros.org.mk

Informata për proektin:

www.gragjanskaplatforma.mango.org.mk

Përkrahja financiare:

Ø      Fondacioni Instituti Shoqëria e Hapur - Maqedoni

Ø      Qeveria Britaneze përmes Ministrisë së punëve të jashtme nga fondi për pengimin e konflikteve